Streszczenia

Ciechanowieckie biografie obu autorów stanowiły cezurę czasową (1957 -2012) do badań florystyki ks. Kluka. Wniosły one ważkie fakty historyczne do stworzonej przez ks. Kluka florystyki jako oświeceniowej dyscypliny przyrodniczej. Zasadzała się ona na linneuszowskiej systematyce roślin co było gwarantem w doszlusowaniu do jej wiodących centrów w kraju i Europie. Również dzięki odkrytym w omawianym półwieczu klukovianom doszło do powstania Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, które stało się kulturalną instytucją Podlasia. Gród ciechanowiecki jako genius loci był sumptem dla wielu sympozjów naukowych poświęconych ks. Klukowi i florystyce. Klukiści vel klukolodzy poszukiwali w ich trakcie odpowiedzi z lingwistyki, systematyki, taksonomii, ekonomiki, ekologii i filozofii, których to prekursorem okazał się być ks. Kluk. Opracowana przez pięćdziesiąt lat problemy w drugiej połowie XX wieku i początkach XXI wieku wyróżniały się znaczną dynamiką i różnorodnością w eksploracjach florystycznych w porównaniu do rozbiorów kraju i w II. Rzeczypospolitej. Jednocześnie sumacja nowszych publikacji florystycznych wskazała na priorytety do kolejnych badań z udziałem ks. Jana Krzysztofa Kluka.

Bibliografia

1. G. Brzęk, Krzysztof Kluk. PZWS, Warszawa, 1957, G. Brzęk, Krzysztof Kluk. Wydanie II., Wydawnictwo Lubelskie, 1997.
2. J. Kołodziejczyk, Ks. Krzysztof Kluk, dzieła i twórczość. PAU, Kraków, 1932.
3. J. Babicz, W. Grębecka, S. Inglot, Krzysztof Kluk - przyrodnik i pisarz rolniczy. Warszawa, 1976 (praca zbiorowa).
4. J. Różewicz, Zb. Wójcik, Krzysztof Kluk - uczony i praktyk rolniczy. Sesja naukowa w Ciechanowiecu, 19-20 maja 1973 roku. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, nr 18/4, 1973.
5. Z.J. Wòjcik, Ksiądz Jan Krzysztof Kluk. Pisarz i Uczony. Ciechanowiec, 2012.

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk (1739-1796) jest zaliczany w poczet najważniejszych przyrodników okresu oświecenia w Polsce. Uczony ten miejsce w historii zawdzięcza przede wszystkim swojemu pisarstwu – jest autorem łącznie 14 obszernych tomów dzieł przyrodniczo-gospodarskich, które wywarły duży wpływ na kształtowanie wiedzy z różnych dziedzin szeroko pojętego przyrodoznawstwa i przyczyniły się w istotny sposób do rozwoju polskiej nauki, nie tylko epoki stanisławowskiej, ale także przez wiele kolejnych lat. Studiując dzieła ciechanowieckiego proboszcza można zauważyć, że jedną z najbardziej charakterystycznych cech jego pisarstwa jest zgodny z ideami oświecenia utylitaryzm – dążenie do łączenia nauki z praktyką i chęć służenia swoją wiedzą dla dobra ogółu. Kluk wielokrotnie w swoich dziełach podkreślał, że Teoria z praktyką złączona być powinna. W charakterystyczny dla siebie sposób naukową wiedzę botaniczną z codzienną praktyką gospodarską powiązał Kluk w Dykcyonarzu roślinnym. Przy opisach poszczególnych gatunków roślin, dzikich i uprawnych, zamieścił informacje o ich wykorzystaniu w ziołolecznictwie oraz w różnych innych dziedzinach działalności człowieka. Te aspekty wiedzy praktycznej zostały usystematyzowane i podsumowane w zawartych w III tomie Dykcyonarza regestrach: roślin zdatnych do zażycia lekarskiego oraz roślin zdatnych do różnego zażycia ekonomicznego.

Celem referatu jest analiza różnych możliwości praktycznego wykorzystania roślin według zaleceń księdza Kluka. W szczególny sposób uwzględniono sposoby użytkowania roślin w gospodarstwie domowym wymienione w Regestrze Roślin zdatnych do różnego zażycia ekonomicznego.

Bibliografia

1. K. Kluk, Dykcyonarz roślinny, w którym podług układu Linneusza są opisane rośliny…, t. I – III, Warszawa 1786 – 1788.
2. K. Kluk, Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie kraiowych, albo które w kraiu użyteczne bydź mogą, utrzymanie, rozmnożenie i zażycie, t. III, Warszawa 1779.
3. Z. Wójcik, Ksiądz Jan Krzysztof Kluk – pisarz i uczony, Ciechanowiec 2012.
4. G. Brzęk, Krzysztof Kluk, Warszawa 1957.
5. T. Czerwiński, Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Warszawa 2009.

Na wilgotnych, półnaturalnych łąkach występują jedne z najbardziej złożonych wielogatunkowych interakcji ekologicznych znanych nauce. Przez stulecia kształtowały one ten typ środowiska, tworząc gęste sieci wzajemnych zależności. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje relacja między przeplatką aurinią (Euphydryas aurinia) a czarcikęsem łąkowym (Succisia pratensis) oraz czarcikęsikiem Kluka (Succisella inflexa). Gatunki te pełnią rolę pokarmu dla larw motyla oraz kształtują strukturę siedlisk, wspierając różnorodność biologiczną. Znaczenie tych roślin wykracza jednak poza aspekty ekologiczne. Zawarte w ich nazwach nawiązania do „czarcich” mocy odzwierciedlają głębokie zakorzenienie w etnobotanicznej tradycji: przez wieki były one cenionym surowcem zielarskim, otoczonym wiarą we właściwości lecznicze i ochronne. Badania sięgające XVIII wieku, dowodzą, jak obserwacje przyrodników stopniowo odsłaniały złożony obraz współzależności między florą a fauną. Zależności biologiczne między motylami a roślinami odsłaniają wąską specjalizację ekologiczną oraz kruchą równowagę, której zakłócenie może wpływać na całe zespoły organizmów. Współczesne zmiany w użytkowaniu łąk, sukcesja roślinna czy intensyfikacja rolnictwa stanowią realne zagrożenie dla tych relacji, podkreślając znaczenie zachowania tradycyjnych, ekstensywnych praktyk gospodarczych.

Analizując te powiązania, można zauważyć, że ochrona pojedynczych gatunków nie jest możliwa bez uwzględnienia całości siedliska i historycznie ukształtowanych zależności między organizmami a krajobrazem kulturowym. Przykład relacji łączącej przeplatkę aurinię z jej roślinami żywicielskimi pokazuje, jak krucha jest równowaga łąkowych ekosystemów i jak duże znaczenie dla stanu współczesnej przyrody mają tradycyjne, ekstensywne praktyki gospodarcze. Ten przykład jednoznacznie podkreśla, że efektywna ochrona bioróżnorodności nieodłącznie wymaga holistycznego podejścia.

Bibliografia

1. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Monitoring gatunków zwierząt z uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000, lata 2023–2025. Sprawozdanie z monitoringu przelatki aurinii Euphydryas aurinia w roku 2023.Sielezniew Marcin, Malkiewicz Adam.
2. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Monitoring siedlisk przyrodniczych z uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000. Sprawozdanie z monitoringu siedliska 6410 – zmiennowilgotne łąki trzęślicowe w latach 2024–2025.
3. Kluk, Krzysztof. Dykcyonarz roślinny, w którym podług układu Linneusza są opisane rośliny nie tylko kraiowe dzikie, pożyteczne albo szkodliwe: na roli, w ogrodach, oranżeryach utrzymywane, ale oraz i cudzoziemskie, któreby w kraiu pożyteczne być mogły. Warszawa, 1786–1788.
4. Kluk, Krzysztof. Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie kraiowych, historyi naturalney początki i gospodarstwo, potrzebnych i pożytecznych, domowych chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie. T. 4, O owadzie i robakach. Warszawa, 1802.
5. Instytut Ochrony Przyrody PAN. Polska Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Kraków, 2002.

Celem wystąpienia będzie ukazanie rozkwitu zainteresowania zakładaniem ogrodów dworskich i pałacowych w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej ze szczególnym naciskiem na ogrody zielne. Pełniły one dwojaką funkcję - jako ogrody dekoracyjne i tzw. kuchenne, dostarczając zarówno wrażeń wizualnych, zapachowych, jak i praktycznych, czyli dostarczając ziół do dworskich apteczek i kuchni.

Biblioteka Warszawska była niewątpliwie jednym z najważniejszych polskich pism połowy dziewiętnastego i początków dwudziestego wieku. Czasopismo, jak głosił podtytuł, poświęcone było „naukom, sztukom i przemysłowi”. Było to jedno z najważniejszych pism polskiego pozytywizmu. Z Biblioteką Warszawską współpracowali przyrodnicy związani z ANTONIM WAGĄ i WŁADYSŁAWEM TACZANOWSKIM oraz prowadzonym przez niego programem badań faunistycznych. Na łamach pisma pojawiają się nazwiska n.p. KONSTANTEGO TYZENHAUZA czy ANTONIEGO WAŁECKIEGO. Publikowane były artykuły na temat polskiej fauny, często pierwsze informacje lub nawet lokalne listy gatunkowe jakie opublikowano w historii. Redakcja zamieszczała także teksty na temat kolekcji przyrodniczcy. W prezentacji omówiono artykuły na temat gabinetów historii naturalnej: Uniwersytetu Wileńskiego, Warszawskiego Gabinetu Zoologicznego i Gabinetu Mineralogicznego w Puławach. Przedsatawiona analiza dostarcza nowych informacji na temat szeregu okazów znajdujących się w tych gabinetach jak i historii ich pozyskania. Biblioteka Warszawska była pismem bardo poczytnym. Dzięki temu wiadomości z dziedziny przyrody trafiały także do szerokiego kręgu czytelników, w większości humanistów.

The Biblioteka Warszawska was undoubtedly one of the most important Polish periodicals of the mid-nineteenth and early twentieth centuries. The journal, as its subtitle stated, was devoted to "sciences, arts, and industry." It was one of the most important journals of Polish positivism. Naturalists associated with ANTONI WAGA and WŁADYSŁAW TACZANOWSKI and their faunal research program collaborated with the Biblioteka Warszawska. Names such as KONSTANTY TYZENHAUZ and ANTONI WAŁECKI appeared in the journal. Articles on Polish fauna were published, often providing the first information or even local species lists ever published. The editors also published texts on the naturalist's collections. The presentation discussed articles on natural history cabinets at Vilnius University, the Warsaw Zoological Cabinet, and the Mineralogical Cabinet in Puławy. The analysis presented provides new information about a number of specimens found in these cabinets and the history of their acquisition. The Biblioteka Warszawska was a widely read journal. Thanks to this, its natural science news also reached a wide readership, primarily among humanities scholars.

Bibliografia

1. Anonim 1866. Gabinet mineralogiczny w Nowej Aleksandryi (Puławy). Biblioteka Warszawska, 1: 453-457.
2. Jundziłł S. 1850. Gabinet historyi naturalnej i ogród botaniczny wileńskiego uniwersytetu. Biblioteka Warszawska, 1: 39-59.
3. Taczanowski W. 1864. Wiadomość o okazach zwierząt egipskich darowanych Gabinetowi Zoologicznemu. Biblioteka Warszawska, 3: 493-497.
4. Taczanowski W. 1866. Wiadomość o nowym darze dla gabinetu zoologicznego. Biblioteka Warszawska, 4: 108-110.
5. Wałecki A. 1866. Przegląd krajowych zwierząt ssących. Biblioteka Warszawska, 2: 413-457.

Tytułowy Thesaurus mundi naturalis, to opowieść o kobiecie i jej przyrodniczej kolekcji zgromadzonej w osiemnastym wieku Siemiatyczach na Podlasiu. Księżna zarządzała rozległymi majątkami wprowadzając wiele innowacji gospodarczych i rolniczych, uprawiała i aklimatyzowała rośliny z innych stref klimatycznych, wprowadzała do hodowli nowe odmiany zwierząt, a tym samym miała olbrzymi wpływ na rozwój polskiego przyrodoznawstwa i kolekcjonerstwa przyrodniczego doby oświecenia.

Inspiracją do podjęcia tego tematu były kolekcje naturalistów związanych z aptekarstwem, które zapoczątkowały tworzenie protomuzeów nauki, a współcześnie możliwość praktycznego wykorzystywania okazów do przeprowadzenia badań np. genetycznych, pochodzących z miejsc nie poddanych jeszcze antropopresji.

Zgromadzone w muzeach i zielnikach egzotyczne rośliny lecznicze mogą być również pomocne w typowaniu surowców do badań pod kątem związków farmakologicznie czynnych.

Bibliografia

1. SPbF ARAN, Exposé sommaire de l’état actuel du cabinet d’histoire naturelle formé à Siemiatycze en Podlasie par J.A. la feue Princesse Donairière Jabłonowska Palatine de Bracław. Née P. Sapieha. D’après le relevé qui en été fait en mois Août 1801, z. IV, op. 1, d. 148, k.13r-49v.
2. SPbF ARAN, Каталог Минеральному Кабинету, сочиненный вновь при приеме и укладке Натуральнаго Кабинета в Семиатиче в марте месяце 1802 года. Авторизованная копия рукой писца, подписи-автографы В. М. Севергина и А. Ф. Севастьянова, P IV op. 1, d. 148, k. 113r–140r.
3. Buffon G.-L. Leclerc comte de, Histoire naturelle, générale et particulière, t. 1–15, Paris 1749–1767.
4. Catalogue des livres autrefois la bibliothèque de Madame la princesse Jablonowska. Le publique en sera averti par les Gazettes, Varsovie 1803.
5. V.M. Severgin, Prodolženie zapisok putešestviâ po zapadnym provinciâm Rossijskogo gosudarstva, ili mineralogičeskiâ, tehnologičeskiâ i drugiâ primečaniâ, učinennyâ vo vremâ proezda čerez onyâ v 1803 g., Sankt-Petersburg 1804.

Rodzaj ożanka (Teucrium L., Lamiaceae) liczy sobie ok. 250 gatunków [1]. Wachlarz tradycyjnych wskazań dla europejskich gatunków ożanek obejmuje m.in. zaburzenia trawienia, niektóre choroby metaboliczne czy infekcje [2]. Spośród nich, dotychczas zweryfikowano częściowo tylko kilka (np. obniżanie gorączki czy ciśnienia krwi, działanie przeciwwrzodowe, spazmolityczne) [2]. Ciekawym jest, że surowce pozyskiwane z ożanek wchodziły ponadto w skład teriaku, a przynajmniej niektórych jego formulacji [3-4].

Liczne składniki chemiczne zidentyfikowane dotychczas dla ożanek grupuje się jako olejki eteryczne, irydoidy, diterpeny i fenylopropanoidy (fenolokwasy, garbniki Lamiaceae, flawonoidy) [2]. Są to związki typowe dla rodziny jasnotowatych.

Szczegółowe porównanie składu chemicznego wyciągów z ożanek typowych dla flory europejskiej przeprowadzono przy okazji odtwarzania teriaku zgodnie z przepisem Guldeniusza [4]. W skład tej receptury wchodziły aż cztery substancje roślinne z tego rodzaju. Oprócz innych spostrzeżeń, wynikłych z analiz UHPLC-MS i -MS/MS, wykazano, że spośród badanych gatunków ziele ożanki górskiej wyróżniało się obecnością co najmniej kilkunastu saponin, których istnienie w tym gatunku jedynie sugerowano [5-7] lecz nigdy nie dokonano izolacji ani charakteryzacji żadnej z nich.

Saponiny mogą wykazywać działanie przeciwzapalne i wykrztuśne, co mogłoby tłumaczyć racjonalność niektórych wskazań ludowych dla ożanek (stany zapalne śluzówek, choroby związane z zaflegmieniem dróg oddechowych). Dlatego, ich pełna identyfikacja i izolacja, ocena zawartości w surowcu i badania biologiczne, mogłyby następnie pozwolić zweryfikować czy saponiny te mają zauważalny wpływ na aktywność wyciągów z T. montanum w powyższym zakresie.

Bibliografia

1. Navarro, T. Teucrium. W: Flora Iberica; red. Castroviejo, S.; Real Jardín Botánico, CSIC: Madrid, 2010; Vol. XII, 30-166.
2. Teucrium. W: HagerROM 2023: Die Enzyklopädie der Arzneistoffe und Drogen; red. Blaschek, W., i in.; WVG: Stuttgart 2023.
3. Nowiński, M. Dzieje upraw i roślin leczniczych, wyd. 2; PWRiL: Warszawa, 1983; 154.
4. Raj, D.; Pękacka-Falkowska, K.; Włodarczyk, M.; Węglorz, J. J. Ethnopharmacol. 2021, 281 (18), 114535.
5. Markovic, D.; Petricic, J. Farm. Glas. 1949, 5 (7-8), 135-148; 153-162.
6. Petricic, J. Acta Pharm. Jugosl. 1952, 2, 29-37.
7. Grzybek, J. Diss. Pharm. Pharmacol. 1969, 21 (3), 253-260.

β-kariofilen jest naturalnym terpenem występującym w wielu roślinach, w tym w konopiach siewnych (Cannabis sativa), a także w czarnym pieprzu, goździkach czy bazylii. Odpowiada on za charakterystyczny, korzenny aromat, jednak jego znaczenie wykracza daleko poza właściwości zapachowe. W ostatnich latach β-kariofilen wzbudza rosnące zainteresowanie naukowców ze względu na swoje potencjalne działanie prozdrowotne, szczególnie w kontekście badań układu nerwowego [1].

BCP jest unikalny wśród terpenów, ponieważ działa jako selektywny agonista receptora kannabinoidowego CB2, który odgrywa istotną rolę w regulacji procesów zapalnych i odpowiedzi immunologicznej, bez wywoływania efektów psychoaktywnych [2]. Badania przedkliniczne sugerują, że β-kariofilen wykazuje właściwości przeciwzapalne, neuroprotekcyjne, przeciwlękowe oraz przeciwdepresyjne. Dzięki tym cechom związek ten jest rozważany jako potencjalny element wspomagający terapię zaburzeń psychiatrycznych, takich jak depresja, schizofrenia, zaburzenia lękowe czy stres pourazowy [3], [4]. Choć konieczne są dalsze badania kliniczne, β-kariofilen z Cannabis sativa coraz częściej postrzegany jest jako obiecujący naturalny związek, który może łączyć świat roślin z nowoczesną psychiatrią i neurofarmakologią.

Bibliografia

1. Mallmann MP, Oliveira MS. Beta-caryophyllene in psychiatric and neurological diseases: Role of blood-brain barrier. Vitam Horm. 2024;126:125-168.
2. Baradaran Rahimi V, Askari VR. A mechanistic review on immunomodulatory effects of selective type two cannabinoid receptor β-caryophyllene. Biofactors. 2022 Jul;48(4):857-882.
3. Ricardi C, Barachini S, Consoli G, Marazziti D, Polini B, Chiellini G. Beta-Caryophyllene, a Cannabinoid Receptor Type 2 Selective Agonist, in Emotional and Cognitive Disorders. Int J Mol Sci. 2024 Mar 11;25(6):3203.
4. Bahi A, Al Mansouri S, Al Memari E, Al Ameri M, Nurulain SM, Ojha S. β-Caryophyllene, a CB2 receptor agonist produces multiple behavioral changes relevant to anxiety and depression in mice. Physiol Behav. 2014 Aug;135:119-24.

Konopie siewne (Cannabis sativa L.) to jedna z najstarszych roślin leczniczych znanych ludzkości. Już w starożytności były wykorzystywane w medycynie ludowej do uśmierzania bólu, leczenia stanów zapalnych czy problemów z układem pokarmowym. Pierwsze zapiski na temat medycznego wykorzystania konopi pochodzą ze starożytnych Chin sprzed ok. 4000 lat. Jednak dopiero rozwój nowoczesnej biologii i farmakologii w ostatnich dekadach pozwolił lepiej zrozumieć mechanizm działania Cannabis i umożliwił rozwój nowoczesnych terapii. Ojcem badań nad kanabinoidami został profesor Raphael Mechoulam, który w 1963 roku po raz pierwszy wyizolował i opisał strukturę chemiczną kanabidiolu (CBD), a dwa lata później Δ9- tetrahydrokanabinolu (THC). CBD wykazuje niskie powinowactwo do receptorów kanabinoidowych CB1 i CB2, działając raczej jako ich modulator allosteryczny. Z kolei THC działa głównie poprzez receptory CB1 w centralnym układzie nerwowym, dlatego też wywołuje negatywne skutki uboczne, takie jak zaburzenia poznawcze, zawroty głowy, niepokój, zaburzenia koordynacji. Brak właściwości odurzających oraz korzystniejszy profil bezpieczeństwa sprawiają, że CBD wykazuje znacznie wyższą użyteczność kliniczną niż THC. Przykładowo, w modelach zwierzęcych choroby zwyrodnieniowej stawów, CBD nie tylko może redukować nadwrażliwość bólową, ale także wpływać na procesy zapalne w obrębie stawu. Badania na zwierzętach wskazują, że CBD modulując na szlaki sygnalizacyjne w rdzeniu kręgowym i strukturach nadrdzeniowych, modyfikuje transmisję bodźców bólowych. Modulacja układu endokanabinoidowego poprzez wpływ na szlaki syntezy i rozkładu endokanabinoidów (np. anandamidu) lub poprzez interakcję z receptorami waniloidowymi TRPV1 pozwala na uzyskanie efektu analgetycznego przy jednoczesnym ograniczeniu skutków ubocznych. Co więcej, CBD jest już oficjalnie stosowany w medycynie: lek Epidiolex stosowany jest w ciężkich przypadkach padaczki lekoopornej u dzieci, takich jak zespół Dravet czy Lennox-Gastaut. CBD wykorzystuje się również w preparatach złożonych, takich jak Sativex w proporcji 1:1 z THC, np. u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym. Podsumowując, CBD jest związkiem o wysokim profilu bezpieczeństwa. Jego właściwości neuroprotekcyjne i przeciwzapalne sprawiają, że jest przedmiotem intensywnych badań przedklinicznych i klinicznych, mających na celu optymalizację strategii terapeutycznych w leczeniu bólu, stanów zapalnych czy schorzeń neurodegeneracyjnych. Badania finansowane z grantu NCN nr 2021/43/B/NZ7/01162 oraz środków statutowych Instytutu Farmakologii im. Jerzego Maja PAN.

Bibliografia

1. Bryk M, Starowicz K. Cannabinoid-based therapy as a future for joint degeneration. Focus on the role of CB2 receptor in the arthritis progression and pain: an updated review. Pharmacological Reports, 2021 Jun;73(3):681-699.
2. Mlost J, Bryk M, Starowicz K. Cannabidiol for Pain Treatment: Focus on Pharmacology and Mechanism of Action. Int J Mol Sci. 2020 Nov 23;21(22):8870.
3. Kędziora M, Boccella S, Marabese I, Mlost J, Infantino R, Maione S, Starowicz K. Inhibition of anandamide breakdown reduces pain and restores LTP and monoamine levels in the rat hippocampus via the CB1 receptor following osteoarthritis. Neuropharmacology. 2023 Jan 1;222:109304.
4. Malek N, Starowicz K. Dual-Acting Compounds Targeting Endocannabinoid and Endovanilloid Systems - A Novel Treatment Option for Chronic Pain Management. Front Pharmacol. 2016 Aug 17;7:257.

Rośliny lecznicze wspomagające odporność w zwalczania SARS-CoV-2 (ang. severe acute respiratory syndrome coronavirus) W poszukiwaniu sposobów zwalczania koronawirusa SARS-CoV-2 (ang. severe acute respiratory syndrome coronavirus) stosuje się hamowanie replikacji wirusa, jak również zastosowanie związków przeciwzapalnych/immunomodulujących w celu poprawy odporności pacjenta. Astragalus membranaceus Fisch. ex Bunge (Traganek błoniasty) jest byliną z rodziny Fabaceae (bobowate, motylkowate), osiągającą wysokość od 30 do 40 centymetrów. Jest szeroko rozpowszechniony w Europie, Ameryce Północnej i Azji. Jest ziołem adaptogennym i hamuje procesy kataboliczne związane ze stresem. Korzenie traganka mają właściwości immunomodulujące, przeciwnowotworowe, przeciwwirusowe i przeciwzapalne. Astragalus membranaceus ma działanie ochronne przed przewlekłym stresem, a także łagodzi objawy wywoływane przez chemioterapię stosowaną w leczeniu onkologicznym. Formononetyna, polisacharydy i astragalozydy, wykazują wysokie potencjalne działanie przeciwnowotworowe. Cytokiny prozapalne (IL-6; TNF-α), które pojawiają się podczas burzy cytokinowej podczas COVID-19 są niwelowane przez Astragalus membranaceus. Aloe vera (L.) Burm. (Aloes zwyczajny, barbadoski) jest tropikalnym sukulentem z rodziny Asphodelaceae. Występuje u wybrzeży Morza Śródziemnego oraz w północnej części Afryki. Żel aloesowy oraz miazga aloesowa są środkami leczniczymi. Działanie przeciwbakteryjne, immunomodulujące, przeciwzapalne (hamowanie wytwarzanie mediatorów stanu zapalnego) i przeciwwrzodowe wykazują związki czynne. Są to: glikoproteiny, białka, substancje śluzowe, składniki mineralne oraz frakcja polisacharydów (aktywność wzmacniająca i immunostymulująca). Polisacharydy aloesu zwiększają wydzielanie interleukiny 1 (IL-1), interleukiny 6 (IL-6), TNF-α (czynnik martwicy nowotworu) i INF - γ (interferonu). Stymuluje to rozwój fibroblastów i zwiększa zdolność makrofagów do fagocytozy. Z przebadanych 10 związków aloesu zidentyfikowano potencjalne inhibitory głównej proteazy COVID-19 (Mpro)- lek ligand 6 jest obiecującą opcją terapeutyczna. Według European Medicines Agency (EMEA), preparaty z aloesu zwyczajnego nie powinny być stosowane u dzieci poniżej 10 roku życia, natomiast – u dzieci poniżej 12 roku życia wg European School of Pathology (ESCOP). Echinacea purpurea (L.) Moench. (Jeżówka purpurowa) z rodziny Asteraceae jest byliną ze wschodniej części Ameryki Północnej. Wyciąg z polisacharydów i kwas chikorowy, najprawdopodobniej stymuluje aktywność limfocytów T, pobudza fagocytozę, aktywuje makrofagi i granulocyty do usuwania patogenów. Następuje także wzrost wydzielania interferonu, który działa przeciwwirusowo. Przyjmowania tego preparatu zwiększa odporność na infekcje bakteryjne grzybicze i wirusowe. Czas podawania preparatu powinien być ograniczony (10-20 dni), gdyż może spowodować immunosupresję przy dłuższym stosowaniu. Aronia melanocarpa (Michx.) Elliott (Aronia czarnoowocowa, czarna) jest krzewem z rodziny Rosaceae (różowate). Występuje w Ameryce Północnej. Można ją hodować w Polsce i innych krajach ze względu na niskie wymagania glebowe. Polifenole: antocyjany, kwasy fenolowe i flawonoidy mają właściwości lecznicze. Owocom aronii można przypisać działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe i antyhepatotoksyczne. Aronox (suplement) - usprawnia krążenie krwi i normalizuje jego ciśnienie. Bioaron C – zapobiega infekcjom górnych dróg oddechowych. Allium sativum L. (Czosnek pospolity, zwyczajny) należy do rodziny Amaryllidaceae (amarylkowate) podrodziny Allioideae (czosnkowe).Występuje w Azji Środkowej, Europie i północnej Afryce. Zapobiega otyłości, pomaga w leczeniu: zespołu metabolicznego, zaburzeń sercowo-naczyniowych, wrzodów żołądka oraz stosowany jest w leczeniu nowotworów wywołanych aflatoksyną. Właściwości lecznicze ma allicyna jako substancja wzmacniająca układ odpornościowy. U pacjentów hematologicznych, u których zastosowano ekstrakt z czosnku, zaobserwowano zmniejszoną proliferację komórek rakowych. Jest to spowodowane zwiększonym stresem retikulum endoplazmatycznego. W celu wzmocnienia komórek układu odpornościowego i zahamowania wydzielania cytokin prozapalnych czosnek może być stosowany zapobiegawczo przeciwko zakażeniu COVID-19.

Bibliografia

1. Dubanska V., Kowalkowska A. Wybrane rośliny lecznicze wspomagające odporność w walce z COVID-19:III. Rośliny o wysoce prawdopodobnym działaniu leczniczym. Tutoring Gedanensis, 7(3), 111–127. https://doi.org/10.26881/tutg.2022.3.12.
2. Sheik, A., Kim, K., Varaprasad, G.L., Lee, H., Kim, S., Kim, E., Shin, J.-Y., Oh, S.Y., Huh, Y.S. The anti-can-cerous activity of adaptogenic herb Astragalus membranaceus. Phytomedicine. 2021;91, 153698. doi: 10.1016/j.phymed.2021.153698.
3. Wang, J., Jia, J., Song, L., Gong, X., Xu, J., Yang, M., Li, M. Extraction, structure, and pharmacologi-cal activities of Astragalus polysaccharides. Applied Sciences. 2018;9(1), 122.
4. Cieślik, E., Turcza, K.Właściwości prozdrowotne aloesu zwyczajnego Aloe vera (L.) Webb. (Aloe bar-badensis Mill). Postępy Fitoterapii. 2015;16(2), 117-124.
5. Dymarska, E., Grochowalska, A., Krauss, H., Chęcińska-Maciejewska, Z. Naturalne modyfikatory odpowiedzi immunologicznej. Problemy Higieny i Epidemiologii,2016; 97(4), 297-307.
6. Signer, J., Jonsdottir, H.R., Albrich, W.C., Strasser, M., Zust, R., Ryter, S., Ackermann-Gaumann, R., Lenz, N., Siegrist, D., Suter, A., Schoop, R., Engler, O.B. In vitro virucidal activity of Echinaforce, an Echinacea purpurea preparation, against coronaviruses, including common cold coronavirus 229E and SARS-CoV-2. Virology Journal.2020;136, 1-11.
7. Donma, M.M., Donma, O.The effects of Allium sativum on immunity within the scope of COVID-19 infection. Medical Hypotheses. 2020;144, 1-5.

Rośliny owadożerne zajmują szczególne miejsce na styku etnobotaniki i współczesnej biotechnologii. Choć ich niezwykła strategia odżywiania zwracała uwagę botaników od stuleci, w wielu tradycjach medycznych przypisywano im także właściwości lecznicze. W kulturach północnoamerykańskich rośliny Sarracenia purpurea L. stosowano w terapii zakażeń, gorączki i chorób skóry, natomiast gatunki z rodzaju Drosera od XVIII wieku wykorzystywano w europejskiej medycynie galenowej w łagodzeniu kaszlu i infekcji dróg oddechowych. W centrum zainteresowania dawnych praktyków znajdowały się przede wszystkim wydzieliny liści oraz ekstrakty bogate w naftochinony, fenolokwasy, flawonoidy i specyficzne enzymy hydrolityczne. Współczesne badania potwierdzają farmakologiczne podstawy wielu zapisanych etnograficznie zastosowań. Związki charakterystyczne dla roślin owadożernych wykazują aktywność przeciwbakteryjną, antyoksydacyjną, cytotoksyczną i immunomodulującą, co nadaje im znaczenie w kontekście projektowania nowych fitopreparatów. Jednocześnie malejące zasoby populacji naturalnych oraz specyfika siedlisk stanowią istotne ograniczenia dla pozyskiwania biomasy surowcowej. Dynamicznie rozwijające się kultury in vitro stają się odpowiedzią na te wyzwania. Mikrorozmnażanie, kultury korzeniowe indukowane przez Rhizobium rhizogenes, zawiesiny komórkowe oraz technologie elicytacji umożliwiają nie tylko odtwarzanie profilu metabolitów roślin dziko rosnących, lecz także zwiększenie zawartości wybranych substancji aktywnych. Włączenie metod biotechnologicznych do badań nad roślinami owadożernymi pozwala na reinterpretację wiedzy etnofarmaceutycznej w świetle współczesnych analiz chemicznych oraz na rozwój zrównoważonych źródeł cennych metabolitów wtórnych. Integracja tradycji zielarskich, historii ich zastosowań oraz nowoczesnych systemów hodowli sterylnej może stać się podstawą do tworzenia innowacyjnych fitoterapeutyków, jednocześnie chroniąc zasoby przyrodnicze i wspierając ciągłość kulturową tradycyjnych praktyk leczniczych.

Bibliografia

1. Bennett, B. C., Prance, G. T. (2000). Introduced plants in the indigenous pharmacopoeia of Northern South America. Economic botany, 54(1), 90-102.
2. Hatcher, C. R., Ryves, D. B., Millett, J. (2020). The function of secondary metabolites in plant carnivory. Annals of Botany, 125(3), 399-411.
3. Kołodziejski, D., Skrzypczak, A., Gilgenast-Krasińska, E., Królicka, A., Kamiński, M. A. (2011). Acomparison of effciency of secondary metabolites extraction/leaching techniques from carnivorous plants dry material from in vitro culture.
4. Morrison, S. A., Li, H., Webster, D., Johnson, J. A., Gray, C. A. (2016). Antimycobacterial triterpenes from the Canadian medicinal plant Sarracenia purpurea. Journal of ethnopharmacology, 188, 200-203.
5. Pilarska, K. M., Panić, M., Redovniković, I. R., & Wróbel-Kwiatkowska, M. (2022). Characterization of Carnivorous Plants Sarracenia Purpurea L. Transformed with Agrobacterium Rhizogenes. Applied Sciences, 12(20), 10289.

Plantago major L. (babka zwyczajna) jest rośliną leczniczą znaną od starożytności, cenioną ze względu na składniki aktywne zawarte w liściach, które wykazują działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwbakteryjne (Baimakhanova i wsp. 2025). Celem pracy była charakterystyka cech anatomicznych liści P. major oraz określenie lokalizacji wybranych metabolitów wtórnych z wykorzystaniem metod mikroskopowych i histochemicznych (Johansen 1940, Jensen 1962, Gutmann 1995). Badania anatomiczne przeprowadzono przy użyciu mikroskopii świetlnej, fluorescencyjnej i skaningowej elektronowej, analizując przekroje poprzeczne przez blaszkę i ogonek liściowy. W budowie blaszki wyróżniono jednowarstwową epidermę z aparatami szparkowymi oraz włoskami gruczołowymi i mechanicznymi, miękisz asymilacyjny zróżnicowany na warstwę palisadową i gąbczastą oraz wiązki przewodzące typu kolateralnego. W komórkach liścia stwierdzono również obecność licznych kryształów szczawianu wapnia. Ogonek liściowy tworzyła epiderma, kilkuwarstwowa hipoderma zbudowana z komórek kolenchymy, niezróżnicowany miękisz asymilacyjny z dobrze widocznymi przestworami powietrznymi oraz wiązki przewodzące kolateralne różnej wielkości. Analizy histochemiczne umożliwiły lokalizację związków fenolowych, lipidów całkowitych i kwaśnych oraz polisacharydów w obrębie poszczególnych tkanek liścia. Obecność wymienionych metabolitów potwierdza właściwości farmakologiczne babki zwyczajnej. Uzyskane wyniki podkreślają znaczenie badań mikroskopowych i histochemicznych w ocenie lokalizacji substancji aktywnych oraz wartości farmakognostycznej surowców roślinnych.

Bibliografia

1. Gutmann M. 1995. Improved staining procedures for photographic documentation of phenolic deposits in semithin sections of plant tissue. J. Microsc., 179, 277–281.
2. Jensen W.A. Botanical Histochemistry Principles and Practice, 1st ed.; WH Freeman and Company: San Francisco, CA, USA, 1962.
3. Johansen D.A. Plant Microtechnique, 1st ed.; London McGraw Hill: London, UK, 1940.
4. Baimakhanova B., Sadanov A., Orasymbet S., Amangeldi A., Smirnova I. et al. 2025. Pharmacological effects and bio-active compounds of Plantago major. Pharm. Pract., 23(2), 1-13.

Linnaea borealis (zimoziół północny) roślina opisana po raz pierwszy z końcem XVI w. jako Campanula serpyllifolia (C. Bauhin 1596). Współcześnie obowiązuje nazwa nadana gatunkowi przez Linneusza (Sp. Pl. 1753, 2: 631). Relikt późnoglacjalny, o określonych wymaganiach świetlnych, wrażliwy na zacienienie i zmiany w wilgotności siedliska. Liczba jego stanowisk jest zmienna (m.in. wskutek rozsiewania na drodze zoochorii), a gatunek jest określany jako „relikt wędrujący”. W wielu krajach zagrożony i/lub prawnie chroniony. W Polsce zaliczony do kategorii gatunków narażonych (VU), objęty częściową ochroną prawną. Występuje głównie w północnych częściach Europy, Azji i Ameryki Północnej (gatunek cyrkumborealny); najwięcej jego stanowisk znajduje się w północnej części zasięgu; im bardziej na południe ich liczba maleje. Przez Polskę przebiega część południowej granicy jego zasięgu. Roślina o potencjalnych wartościach leczniczych, nie do końca poznanych. W artykule zostaną poruszone zagadnienia dotyczące taksonomii, nomenklatury oraz rozmieszczenia tego gatunku, możliwości użycia jako leku oraz jego miejsca w szeroko pojętej kulturze.

1. Alm T., Ethnobotany of Linnaea borealis (Linnaeaceae) in Norway, Botanical Journal of the Linnean Society, 2006, 151: 437–452. DOI:10.1111/j.1095-8339.2006.00516.x.
2. Browicz K., Gostyńska-Jakuszewska M., Linnaea borealis L. w: S. Białobok, Z. Czubiński, red., Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. Tom 5. PAN, Zakład Dendrologii i Arboretum Kórnickie, Warszawa 1966.
3. Kaźmierczakowa R., Błoch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K., Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych, Kraków.
4. Niva M., Life history strategies in Linnaea borealis, „Acta Universitatis Upsaliensis”, Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology 893, s. 21, Uppsala 2003.
5. Thiem B., Buk-Berge L., Twinlower (Linnaea borealis L.) – plant species of potential medicinal properties, Herba polonica 2017 63 (3): 56-63.
6. Waga J., Uwagi tyczące się znalezienia rośliny Linnaea borealis, Pamiętnik Warszawski Umiejętności Czystych i Stosowanych, T. IV. 1829, Warszawa.
7. Zając A, Zając M. (red.), Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001.

Ospa i odra to wirusowe choroby zakaźne o ciężkim przebiegu. Przenoszone są najczęściej drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z chorym lub pośrednio, za sprawą skażonych przedmiotów. Historia obu schorzeń sięga starożytności. Zadomowione w Europie od stuleci, w czasach nowożytnych wywoływały okresowe fale epidemii, dotykające różne części kontynentu. Zarówno ospa, jak i odra często kończyły się śmiercią lub prowadziły do trwałego kalectwa. Mogły powodować ślepotę, niekiedy głuchotę, a w najłagodniejszych przypadkach pozostawiały trwałe oszpecenia. Szczególnie narażone na ich skutki były dzieci, u których choroby te przebiegały ciężej niż u dorosłych.

Zagadnienia związane z rozpoznawaniem i terapią wspomnianych jednostek chorobowych szeroko omawiano w osiemnastowiecznych poradnikach medycznych i gospodarczych, a także w licznych egodokumentach, takich jak listy, dzienniki czy pamiętniki. W źródłach rękopiśmiennych oraz drukowanych można odnaleźć wiele receptur na środki mające łagodzić objawy i wspomagać zwalczanie ospy oraz odry. Ich podstawę stanowiły rośliny lecznicze, m.in.: koper włoski, rumianek, szałwia, tymianek, szafran czy nagietek.

Źródła rękopiśmienne

1. Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu
2. rkps 1493/II, Porady medyczne i opisy chorób.
3. rkps 2899/I, Ekonomia ad scienda varia z różnych autorów zebrana.
4. Biblioteka Jagiellońska
5. rkps 3368 I, Lekarstwa domowe na pospolite choroby.

Źródła drukowane

1. Apteczka lekarstw domowych, które każdy człowiek mając w niebytności medyka snadno zdrowia poratować może. Tak z ziół jako też zwierząt bardzo doświadczone, tak dla ludzi jako i dla bydła zebrana i przedrukowana, Lublin 1754.
2. Biretowski J.P., Wiadomość ciekawa, każdemu wielce pożyteczna o skutkach y mocy zbóż wszelkich, jarzyn y ziół rożnych, tak ogrodowych jako y polnych, jakie skutki y pożytki przynoszą człowiekowi w różnych okolicznościach, osobliwie na poratowanie zdrowia służąca z poważnych autorów dla wygody ludzkiej krótko zebrana y z przydatkiem na końcu niektórych ciekawości do druku podana, Łowicz 1769.
3. Perzyna L., Lekarz dla włościan, czyli rada dla pospólstwa w chorobach i dolegliwościach naszemu krajowi albo właściwych, albo po większey części przyswojonych każdemu naszego kraju mieszkańcowi do wiadomości potrzebna…, Kalisz 1793.
4. Tukałło M., Apteczka domowa, zawierająca zbiór lekarstw po wielkiej części prostych, których materiały łacno się w domu znajdować mogą, albo z apteki lub kramu wzięte, mogą być w domu sporządzone. Dla wygody i poratowania zdrowia tych, którzy nie mając w bliskości aptek i sposobności poradzenia się lekarzów, nie tylko nędzne prowadzić życie, ale też przed czasem umierać częstokroć muszą…, Wilno 1793.
5. Wieczorkiewicz A., Compendium medicum auctum To jest krótkie zebranie y opisanie chorób, ich rożności, przyczyn, znaków, sposobów do leczenia, Także rożnych sposobów robienia wódek, oleyków, julepów, syrupów, konfitur, maści, plastrów &c. i różnych osobliwszych rzeczy..., Częstochowa 1767.

Literatura

1. Historia medycyny, red. T. Brzeziński, Warszawa 2000.
2. Różańska-Gambal B., Występowanie epidemii ospy prawdziwej na świecie od czasów starożytnych po współczesność, „Medycyna Nowożytna” 2008, t.15, z. 1-2, s. 31-59.
3. Szumowski W., Historia medycyny, Warszawa 1961.
4. Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań 2002.
5. Żołądź-Strzelczyk D., Dziecko w dawnej Polsce, Poznań 2002.

W dawnej Rzeczpospolitej z powodzeniem zajmowano się hodowlą zwierząt i wiele informacji praktycznych na ten temat przekazują powstałe w tym okresie poradnik z zakresu ekonomiki gospodarskiej, a także wczesne traktaty ziemiańskie. Jednym z istotnych tematów było pożywienie, w którym, oprócz wartości odżywczych, dostrzegano także możliwości profilaktyki wielu chorób. To nowatorskie podejście pokazuje wczesne metody zapobiegania różnym przypadłościom zwierząt. Dziś bardzo aktualne podejście do dbania o zdrowie, okazuje się, że było już postrzegane jako wartość w okresie staropolskim.

Proponowany na piątą edycję konferencji Rośliny lecznicze w nauce i kulturze tekst ma zaprezentować różne sposoby wykorzystywania roślin, które podawane były zwierzętom jako pasza. W dawnych tekstach przekazane zostały informacje, pokazujące świadomość ówczesnych hodowców w kwestii konieczności dywersyfikacji pożywienia, a także ekologicznego, powiedzielibyśmy dziś, a, wykorzystując ówczesny język – ekonomicznego gospodarowania terenem i dobrami, jakie się posiadało. Inaczej traktowane były zwierzęta trzymane w zamknięciu, a inaczej te gatunki, które hodowano w zwierzyńcach. Wszystkim starano się jednak zapewniać dostęp do pożywienia zgodnie z ich potrzebami.

Oprócz paszy zasadniczej, warunkującej podaż odpowiedniej liczby kalorii, stosowano przeróżne dodatki paszowe, które miały konkretne przeznaczenie. Część roślin traktowano jako substancje wzmacniające i chętnie podawano głównie bardzo młodym osobnikom, także w okresie silnego wzrostu lub zmian fizycznych, które mogły powodować osłabienie np. wymiana futra, rośnięcie grzebieni u drobiu czy tzw. korali u indyków. Domieszywano także różnego rodzaju zioła, które miały konkretne przeznaczenie medyczne np. broniły przed pasożytami lub zapobiegały biegunkom, które, gdy już się pojawiły, były szczególnie niebezpieczne dla młodych zwierząt. Były także rośliny istotne ze względu na oddziaływanie na wygląd zwierząt np. na futro czy piękne pióra. Kwestie estetyczne to także bardzo istotny czynnik w hodowli, a odpowiednia pasza zapewniała wysokie zyski.

Zadaniem referatu jest pokazanie ogromnej wrażliwości na potrzeby zwierząt, które cechowała ludzi okresu staropolskiego. A także zaprezentowanie ich nowoczesnego podejścia do medycyny – bardzo praktycznego, a jednak wynikającego z obserwacji zachowań a także opartego na głębokiej świadomości procesów życiowych zwierząt. W pismach Jana Ostroroga, Krzysztofa Kluka, Jakuba Kazimierza Haura, Anny Jabłonowskiej, Anzelma Gostomskiego wiele znaleźć można informacji, które podpowiadają hodowcom zwierząt jak je wspomagać, jak żywić mądrze i zdrowo. Chętnie przytaczano także pomysły z książek zagranicznych, co świadczy o dużym oczytaniu polskich teoretyków gospodarstwa. Referat zaprezentuje także bogactwo ówczesnej wiedzy medycznej, które dostępne było i kultywowane wcale nie przez profesjonalistów, a przez ekspertów-praktyków, których wiedza płynęła z mądrej obserwacji i licznych doświadczeń.

W dawnej Polsce istniało wiele czynników, które miały istotny wpływ na ekonomiczny rozwój dworów szlacheckich. Za jeden z ważniejszych uznać należy produkcję roślinną, której zazwyczaj towarzyszyła hodowla zwierząt. Te bowiem dostarczały naturalnego nawozu służącego do użyźniania gleby, a także stanowiły główną siłę roboczą w pracach na roli, w przemyśle i w handlu. W folwarkach szlacheckich hodowano wiele gatunków zwierząt, wśród których dominującą rolę odgrywały konie. Te bowiem ze względu na swoją siłę i sporą odporność na warunki pogodowe, wykorzystywano do pracy przez cały rok kalendarzowy. Pomimo powszechnej obecności koni w folwarkach szlacheckich, niewiele w literaturze napisano o trawiących je chorobach i możliwościach ich leczenia za pomocą roślinnych i zwierzęcych medykamentów. Cenne informacje na ten temat zachowały w dostępnych na dworach szlacheckich zielnikach, encyklopediach medycznych, farmakopeach, czy też apteczkach domowych, które zaliczyć można do szeroko rozumianych poradników medycznych. Artykuł ma zatem na celu ukazanie schorzeń końskich i sposobów walczenia z nimi, które w dużej mierze opierały się na ziołolecznictwie, bądź też stosowaniu prostych zabiegów chirurgicznych np. flebotomii. W treści artykułu zasygnalizowano trzy rodzaje chorób końskich, a mianowicie wady łonowe, które zazwyczaj były nieuleczalne; wypadki i urazy, którym konie ulegały podczas wykonywanych prac, a także schorzenia, które dopadały konie na bieżąco i spowodowane były nieodpowiednią dietą, trudnymi warunkami klimatycznymi lub przepracowaniem. Trzeci w wymienianych rodzajów schorzeń stał się też głównym tematem niniejszych rozważań.

Bibliografia

1. Anioł-Kwiatkowska J., Rośliny leczące zwierzęta, Warszawa 1993.
2. Arabas I., Apteczki domowe w polskich dworach szlacheckich. Studium z dziejów kultury zdrowotnej, Warszawa 2006.
3. Baranowski B., Keckowa A., Leskiewiczowa J., W sprawie publikacji instruktarzy gospodarczych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. IV:1956, nr 1, s. 87-96.
4. Baranowski B., Libiszowska Z., Stan i potrzeby badań nad historią hodowli w Polsce w XVI-XVIII wieku, [w:] Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. 2, red. J. Leskiewiczowa, Wrocław 1959, s. 341-374.
5. Drobnik J., Drobnik E., Zestawy ziół z XVIII i XIX wieku, „Farmacja Polska”, t. 65, 2009, nr 5, s. 348-355.
6. Inglot S., Z dziejów wsi polskiej i rolnictwa, Warszawa 1986.
7. Jakóbczyk-Gola A., Człowiek a zwierzę w dawnej Rzeczypospolitej, https://www.wilanow-palac.pl/czlowiek_a_zwierze_w_dawnej_rzeczypospolitej.html [kod dostępu: 25.03. 2024]
8. Janik M., Polskie kalendarze astrologiczne epoki saskiej, Warszawa 2003.
9. Kataplazm [hasło], [w:] Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1978, s. 899.
10. Kicińska U., Damy Radzynia Podlaskiego i ich zarząd nad gospodarką hodowlaną w dobrach Potockich w XVIII wieku (w druku).
11. Kicińska U., Supplications as a source of the analysis of lives of petty servants at manorial estates in the eighteenth century, [w:] Monarchs’ court – private court, Kraków 2024, s. 135-151.
12. Klećkowska-Nawrot J., R. Nowaczyk, A. Chrószcz, M. Janeczek, Ziołolecznictwo w medycynie weterynaryjnej, [w:] Dawna medycyna i weterynaria. Środowisko a zwierzę, red. M. Z. Felsmann, J. Szarek, M. Felsmann, Chełmno 2013, s. 217-239.
13. Kubus J., Koń turek – chłop Mazurek, https://www.wilanow-palac.pl/kon_turek_chlop_mazurek.html [kod dostępu 19.04. 2024].
14. Łojek J., Łojek A., Człowiek i koń – próba równoważenia interesów, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria”, R. 24:2015, nr 2 (94), s. 35-49.
15. Łonczyńska K., Smoleńska B., Zespoły archiwów magnackich i podworskich jako źródła do dziejów techniki rolnej. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, T. III, z. 1, Warszawa 1960, s. 161-198.
16. Ochmański W., Staropolskie herbarze i zielniki jako źródło do dziejów roślin uprawnych, „Studia i materiały z Dziejów Nauki Polskiej”, Seria B, 13, 1967, s. 11-14.
17. Osowski B., Czeladź dworska i ludzie służący. Nazwy osób związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa w XVIII-wiecznych inwentarzach z Wielkopolski, „Gwary Dziś”, T. 8: 2016, s. 167-174.
18. Pankiewicz H., Hanisz K., Apteczki domowe i panny apteczkowe w polskiej rzeczywistości, „Farmacja Polska”, T. XLII:1986, s. 166-173.
19. Pawlik S., Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i XVIII w., wyd. S. Pawlik, Kraków 1915.
20. Perenc A., Historia lecznictwa zwierząt w Polsce, wyd. II, oprac. K. Millak, Wrocław 1958.
21. Pietrzak J., Koń jaki jest każdy widzi, czyli o stajniach i koniach w kręgu królewskiej rodziny Sobieskich, https://www.wilanow-palac.pl/kon_jaki_jest_kazdy_widzi_czyli_o_stajniach_i_koniach_w_kregu_krolewskiej_rodziny_sobieskich.html [kod dostępu 20.04. 2024].
22. Popiołek B., Dobrodziejki i klienci. Specyfika patronatu kobiecego i relacji klientanych w czasach saskich, Warszawa 2020.
23. Popiołek B., Medykamenty roślinne w szlacheckich regestrach zakupów, receptach i poradnikach medycznych w XVIII wieku, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną”, T. 29:2023, z. 1, s. 285-311.
24. Popiołek B., Rytuały codzienności. Świat szlacheckiego dworu w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2022.
25. Raj D., Węglorz J., Leki roślinne w epoce staropolskiej (XVII-XVIII w.), [w:] Lek roślinny – historia i współczesność, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, K. Sudoł, Wrocław 2012, s. 33-44.
26. Raj D., Węglorz J., Wódka wódce nierówna. Problematyka leczniczych ekstraktów ziołowych w epoce nowożytnej, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym”, T.43: 2017, nr 4, s. 65-80.
27. Rok B., Kalendarze jako nośnik informacji i wiedzy. Rozprawy z Dziejów XVIII wieku: z dziejów komunikacji socjalnej epoki nowożytnej, red. J. Wojtowicz, Toruń 1993.
28. Sawicka Z., Koń w życiu szlachty w XVI-XVIII w., Toruń 2002.
29. Serczyk W., Gospodarstwo magnackie w województwie podolskim w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
30. Spólnik A., Nazwy polskich roślin leczniczych w źródłach od XVI-XVIII wieku, Wrocław 1990.
31. Stankiewicz M., Nowe poglądy na istotę mięśniochwatu porażennego, „Medycyna Weterynaryjna”, R. X, nr 2, s. 77-83, http://www.medycynawet.edu.pl/images/stories/pdf/digital/1954/195402077083.pdf [kod dostępu 15.04. 2024].
32. Stojak-Sawicka K., Zabiegi lecznicze i środki terapeutyczne w świetle osiemnastowiecznych poradników medycznych. Ze studiów nad świadomością medyczną czasów saskich i stanisławowskich, [w:] Współpraca na polu medycyny między Niemcami i Polakami, red. M. Sachs, B. Płonka-Syroka, F. Dross, Wrocław 2008, s. 277-306.
33. Stojek-Sawicka K., Polskie poradniki medyczne czasów saskich i ich wpływ na kształtowanie się standardu polskiej medycyny, [w:] Przełom nowożytny w nauce europejskiej i jego kontekst społeczno-kulturowy, Wrocław 2004, s. 275-292.
34. Studnicka-Mariańczyk K., 19th Century Veterinary Expertise and Methods of Treating Animals – in the Light of the Documents from the Archives of the Potocki and the Ostrowski Families of Maluszyn, “Res Historica”, R.54:2022, s. 219-241.
35. Syroka A., Problematyka medyczna w śląskich kalendarzach w XVII i XVIII w., „Medycyna Nowożytna”, T. 2:1995, nr 1, s. 49-69.
36. Vigarello G., Historia zdrowia i choroby. Od średniowiecza do współczesności, tłum. z francuskiego M. Szymańska, Warszawa 1997.
37. Węglorz J., Metody terapeutyczne stosowane w medycynie nowożytnej na terenach Rzeczypospolitej w XVII i XVIIII w. w kontekście charakterystyki wykorzystanych źródeł, „Historyka. Studia Metodologiczne”, T. 48:2018, s. 95-109.
38. Węglorz J., Zdrowie, choroba i lecznictwo w społeczeństwie Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, Toruń 2015.
39. Witkowska O., Turło A., Michlik K., A. Cywińska, Ochwat koni – etiopatogeneza, objawy i leczenie, „Życie Weterynaryjne”, T.91: 2016, nr 4, s. 231-235 file:///Users/ula/Downloads/Ochwat_koni_etiopatogeneza_objawy_i.pdf [kod dostępu: 14.05. 2024].
40. Zawiślak J., Ogińska M., Drewka M., Święcicka N., Wykorzystanie koni w gospodarce leśnej, „Wiadomości Zootechniczne”, R. LII:2014, nr 1, s. 61–65, https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2014_1_art09.pdf [kod dostępu: 3.06. 2024].
41. Zuba K., Aptekarze i apteki w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XLIX:2001, nr 4, s. 345-365

Wymiana ludności zamieszkałej tereny przejęte przez Polskę w wyniku II wojny światowej spowodowały kilka istotnych śladów w środowisku przyrodniczym, szczególnie w krajobrazie kulturowym terenów otwartych, w tym pól, łąk, sadów i ogrodów. Ludność przybyła na Dolny Śląsk (z uwzględnieniem historycznej zachodniej części Łużyc) zastała rośliny o nieznanym jej zastosowaniu, często uznane za chwasty. Były to na przykład rośliny aromatyczne i lecznicze uprawiane przez ludność niemiecką, śląską i łużycką w ogródkach przydomowych, a czasem także dziko rosnące zioła wykorzystywane w medycynie ludowej. Ważnym elementem tradycji ludności podsudeckiej były także aromatyczne nalewki, likiery i destylaty z udziałem lokalnych ziół. Do najciekawszych reliktów kulturowych, zwykle zanikających, o wysokim potencjale leczniczym należą Myrrhis odorata, Peucedanum ostruthium, Ligusticum mutellina z rodziny Apiaceae, Cicerbita macrophylla i Tanacetum parthenium (Asteraceae). Z kolei, z niegdyś ważnych dla lokalnej etnobotaniki roślin rodzimych należy w pierwszej kolejności wymienić Meum athamanticum, której korzeń (Mei athamantici radix, Bärwurz) zawiera znaczące ilości Z-ligustylidu, związku o wybitnych właściwościach farmakologicznych i był znanym remedium na zaburzenia trawienia i pracy serca a także składnikiem popularnych sznapsów. Podobne zastosowanie miał korzeń marchwicy (Mutellinae radix, również nazywany Bärwurz, a w śląskim dialekcie - Kopernik), jednak skład ma nieco odmienny.

Podsumowując, zasoby lokalnej flory krajobrazu kulturowego najdalszych terenów południowo-zachodniej Polski stanowić mogą bogate źródło materiału badawczego i powinny być dokładnie poznane z uwagi na potrzeby zrównoważonego użytkowania w trudnych rolniczo obszarach. Pomogłoby to zachować lokalną bioróżnorodność i przyczyniać się do rozwoju gospodarki ekstensywnej i szanującej przyrodniczo-kulturowe dziedzictwo dawnych mieszkańców.

W referacie podjęte zostanie zagadnienia zastosowania środków leczniczych pochodzenia roślinnego w opiece nad końmi w okresie nowożytnym w perspektywie kulturowej i historycznej. Analizowane praktyki lecznicze, stosowane wobec różnych końskich przypadłości, jak np. „parchy końskie”, ukazane zostaną jako element ówczesnej wiedzy medycznej oraz relacji między człowiekiem, zwierzęciem i naturą. Celem wystąpienia jest ukazanie, w jaki sposób rośliny funkcjonowały jako część systemu wyobrażeń, doświadczeń i praktyk weterynaryjnych epoki nowożytnej.

Lata 1831-1855 to okres znacznie poprzedzający wynalezienie szczepionki na cholerę. Leczono ją objawowo, stosując znane dotychczas środki na wymioty i biegunki. Lekarze (i nie tylko) ogłaszali swoje metody lecznicze w prasie codziennej i periodykach medycznych. Spektrum stosowanych środków było olbrzymie – opium, ipekakuana, arcydzięgiel, rabarbar, kwiat pomarańczy, lipy, gryka, i in. Byli zwolennicy leczenia za pomocą środków chemicznych opartych na rtęci i bizmucie, ale także zimną wodą i elektrycznością. Ich wybór był subiektywny, zależny od aktualnych poglądów medyka, stadium choroby leczonego przypadku i miejsca stosowania kuracji. Środki lecznicze stosowane przez lekarze praktykujących prywatnie różniły się od wykorzystywanych w szpitalach cholerycznych. Jeszcze inne kuracje stosowano na wsi, pozbawionej często opieki lekarskiej.

Bibliografia

1. Dzierżawski B., Hewelke O., Janowski W., Zawadzki J. Cholera, jej dawniejsze epidemije u nas, przyczyny, objawy, zapobieganie i leczenie, Warszawa, 1892.
2. Gołuchowski J. Sposób leczenia cholery za pomocą zimnej wody szczęśliwym skutkiem uwieńczony, Warszawa 1849.
3. Paliga R.E., Terapia podczas pierwszej epidemii cholery w Warszawie w 1831 roku, „Medycyna Nowożytna” 2024, Tom 30 (2024) Suplement I, s. 265-304.
4. Turcza K., Trucizna jako lek – czyli sposoby leczenia cholery w dziewiętnastowiecznym Krakowie, Historia farmacji”, 2018, tom 74, s. 10-17.

Dzieje jednego z najstarszych ogrodów botanicznych w Polsce przeplatają się z burzliwą historią Polski XIX i XX wieku, a także obecnością roślin leczniczych w różnych rolach i funkcjach. Protoplastą Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego był ogród powstały w 1811 roku przy Wydziale Akademicko-Lekarskim Warszawskim. Jego pierwotnym celem było edukowanie studentów kierunku medycznego w dziedzinie botaniki i farmakognozji. Po przejęciu kierownictwa Ogrodu przez profesora botaniki Michała Szuberta, jego dynamiczny rozwój nabrał jeszcze bardziej naukowego charakteru. Jednak upadek Powstania Listopadowego doprowadził do nieodwracalnych zmian, między innymi do rabunkowego wykorzystania Ogrodu w celu uprawy i zbioru roślin leczniczych. Powolne obumieranie znaczenia tego miejsca dla nauki, dydaktyki i mieszkańców Warszawy trwało do początku XX wieku. Po odrodzeniu się wolnej Rzeczpospolitej Polski do czasów współczesnych Dział Roślin Leczniczych był kilkakrotnie przebudowywany. Prowadzono również badania nad aklimatyzacją jednego z adaptogenów.

Referat przybliży zmienne losy Ogrodu Botanicznego UW oraz zaprezentuje charakterystykę kilku gatunków leczniczych wymienianych w źródłach historycznych Ogrodu.

Bibliografia

1. Gajewski W., Karpowiczowa L. 1961 Przewodnik po Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, PWN, Warszawa
2. Hryniewiecki B., Kobendza R. 1932 Przewodnik po Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa
3. Kołodziejczyk J. 1918 Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Warszawa
4. Szubert M. 1824 Spis roślin Ogrodu Botanicznego Królewskiego Warszawskiego Uniwersytetu
5. Werblan-Jakubiec H., Kukier-Wyrwicka M., Kowalczyk M. B. 2018, W królestwie roślin. 200 lat Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa

W renesansie postulowano zależność składu krwi od sposobu żywienia oraz możliwość jej „naprawy” napojami leczniczymi. Lek usuwał z krwi „zbytnią wilgoć”. Pojęcie „dobrej krwi” znaczyło brak skłonności do chorób i równoważny z nią zdrowy i silny typ budowy ciała. Zła i zepsuta krew była domniemaną przyczyną skłonności do chorób, w tym tych znanych dziś jako zakaźne. Ujęcie to lokuje troskę o krew w zakresie doktryn o truciźnie i miazmacie, a jej leczenie jako humoralne. Konkretne leki „czyszczące krew” publikowano od XVIII wieku, np. essentia fuliginis – nalewka z sadzy. Działanie ich opisywano humoralnie, stopniowo synonimizując z putificantia. W XVIII w. działanie to przypisano też surowcom roślinnym. W pocz. XIX w. uznania „zepsutą krew” za przyczynę patologicznych stanów zarówno ogólnych (np. skrofuły i wyniszczenie = gruźlica), jak i widocznych na skórze. Adekwatna terapia była nadal wydzielająca. Młoda toksykologia dodała do tego tezę o niewłaściwych substancjach we krwi. Dzieje pojęcia zepsutej krwi i jej czyszczenia odzwierciedlają więc rozwój całej wiedzy o leku. W takiej XIX-w. postaci teorię tę i terapię wchłonęła europejska medycyna ludowa: przypisała zdolność „czyszczenia krwi” wielu surowcom roślinnym i zaleciła je w różnorodnych objawach, a także profilaktycznie (w postaci przeczyszczenia). W USA degradacja leków moczopędnych (wraz odejściem od humoryzmu na rzecz mikrobiologii lekarskiej) zdeklasowała „blood putifiers” oferowane na tamtejszym rynku leku do rangi napojów zdrowotnych, których działanie domniemywano teraz jako "usuwanie toksyn bakteryjnych". Wyrzuty skórne (jako obraz złych humorów oraz jako widomy skutek terapii wyprowadzającej je) nabrały kontekstu kosmetycznego, a rośliny stosowane w tym celu miejscowo nazwano „czyszczącymi”. Nasza literatura fitoterapeutyczna do końca XX w. racjonalizowała „czyszczenie krwi” jako działanie przeczyszczające bądź napotne. Tu szeregowano też wiosenne kuracje sałatkami z młodych warzyw, gdy ich prawdziwy wpływ należy widzieć jako skutek dostarczania witamin.

Bibliografia

1. Czerwiakowski I. R., Botanika lekarska, Kraków 1861.
2. Duczmal J., Podręcznik dla szkół drogeryjnych, Poznań 1931.
3. Gerald-Wyżycki J., Zielnik ekonomiczno-techniczny, Wilno 1845, t. 2.
4. Grzęda \[n\], O uprawie pokrzywy żegawki…, „Pamiętnik Lwowski” 1817, t. 4, z. 2, s. 187–190.
5. Kneipp S., Kodycyl do mojego testamentu dla zdrowych i chorych, Kempten 1898.
6. Lubartowicz-Sanguszko W., O chowie koni i polepszeniu rasy w Galicyi, Lwów 1839.
7. Neumann C., Chymia medica dogmatico-experimentalis, Züllichau 1755, t. 1.
8. Pleszczyński A., Bojarzy międzyrzeccy: studjum etnograficzne, Warszawa 1892.
9. Wasiutyński E., Gruźlica (płuc, kiszek, krtani, nerek i in. organów)…, Warszawa 1938.

Prezentacja dotyczy 14 fajansowych pojemników farmaceutycznych z manufaktur holenderskich i brytyjskich (XVII-XVIII w.), będących częścią kolekcji ceramiki aptecznej (83 obiekty z XVI-XIX w.) podarowanej przez Mateusza B. Grabowskiego do zbiorów krakowskiego Muzeum Farmacji UJ CM w 1976 roku. Napisy na kartuszach przedstawianych naczyń świadczą o używaniu ówcześnie takich postaci leku jak: powidełka (np. Mitrydat), konserwy (np. Konserwa z kwiatu jasnoty białej), pigułki (np. Pigułki Rufusa), czy pulpy (np. Pulpa tamaryndowa), które dziś w praktyce aptekarskiej są całkowicie zapomniane.

Celem wystąpienia jest zwrócenie uwagi na te dawne medykamenty oraz przedstawienie źródeł pochodzenia surowców roślinnych wykorzystywanych do ich sporządzania.

Na przykładzie edycji diariusza Bazylego Rudomicza (1656–1672) przeprowadzona zostanie analiza problemu tłumaczenia nowożytnego słownictwa łacińskiego oraz identyfikacji nazw gatunkowych. Diariusz Rudomicza jest jednym z kluczowych egodokumentów i stanowi podstawowy materiał źródłowy do badań nad historią lecznictwa w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zawiera szczegółowe zapisy dotyczące stanu zdrowia autora, stosowanych leków, terapii własnych i pacjentów, relacji lekarz–pacjent oraz ekonomicznych aspektów praktyki medycznej. Na przykładzie wybranych fragmentów wskazane zostaną problemy związane z nieprecyzyjnym tłumaczeniem, które może prowadzić do błędnych interpretacji farmakologicznych i historycznych. Podkreślona zostanie konieczność krytycznej weryfikacji przekładów z rękopisem oraz interdyscyplinarnej współpracy historyków, filologów i badaczy historii medycyny jako niezbędny warunek rzetelnych badań nad dawną zdrowotnością

1. Rudomicz B., Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656 - 1672 część pierwsza 1656 - 1664, przekład W. Froch, oprac. M. L. Klementowski i W. Froch, Lublin 2002
2. Rudomicz B., Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656 - 1672 część druga 1665 - 1672, przekład W. Froch, oprac. M. L. Klementowski i W. Froch, Lublin 2002.
3. Chachaj M., O staropolskich rydwanach, franciszkańskich "prezydentach" i innych problemach Na marginesie polskiego przekładu Diariusza prywatnego Bazylego Rudomicza, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2004 (3), 1, s. 192-202.
4. Jeszke J., Historyk i lekarz jako badacz dziejów nauk medycznych, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny”, t. 4, 1997, z. 1/2, s. 63 – 83.
5. Witkowski W., Bazyli Rudomicz profesorem prawa Akademii Zamojskiej w świetle swojego „Diariusza”, „Res Historica”, t. 20 (2005), s. 123–132

Anna Wazówna (1568–1625), siostra króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy, znana była z rozległych zainteresowań botanicznych i aptekarskich. Ich zwieńczeniem było nie tylko tworzenie rękopiśmiennych zielników i zbiorów botanicznych lecz także sfinansowanie w 1613 roku wydania Zielnika Szymona Syreniusza. Doskonale wykształcona i władająca kilkoma językami królewna, podobnie jak jej daleka krewna Katarzyna Sforza, interesowała się praktyczną medycyną i farmakologią. Gdy tylko zdrowie pozwałało jej na to, samodzielnie przygotowywała leki złożone, które zalecała członkom rodziny oraz osobom ze swojego otoczenia.

Analiza opublikowanej korespondencji Anny Wazówny z lat 1586–1625 pozwala częściowo odtworzyć skład stosowanych przez nią receptur. W listach pojawiają się m.in. zalecenia kierowane do jej brata dotyczące dolegliwości usznych, a także środki na choroby zębów i dziąseł, preparaty wzmacniające, leki przeciwgorączkowe oraz specyfiki stosowane w schorzeniach skórnych i jelitowych, kierowane do jej korespondentów z kręgów dworskich i magnackich. Dzięki własnej wiedzy medycznej Anna Wazówna potrafiła również krytycznie odnosić się do terapii proponowanych jej samej przez nadwornych lekarzy.

Leki roślinne stanowiły istotny, choć nie jedyny element zalecanych przez królewnę terapii, obok preparatów pochodzenia zwierzęcego i mineralnego. Surowce lecznicze Anna pozyskiwała głównie z ogrodów zakładanych przy swoich rezydencjach, m.in. w Golubiu i Brodnicy. Rzadziej spotykane lub nierosnące w klimacie Europy Środkowej surowce, takie jak aloes, musiały być pozyskiwane spoza lokalnych ogrodów poprzez zamówienia. Praca omawia roślinne surowce lecznicze stosowane przez Annę Wazównę, możliwe źródła pochodzenia receptur oraz analizuje właściwości lecznicze wykorzystywanych roślin w kontekście wczesnonowożytnej etnofarmacji.

Bibliografia

1. Łopatecki K., Dąbrowski J., Krawczuk W., Walczak W. (2022) Listy Anny Wazy (1568-1625). Warszawa: Polskie Towarzystwo Historyczne.
2. Zemanek A. (1996) Odnalezienie prawdopodobnych śladów pierwszego polskiego zielnika królewny Anny Wazówny Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 41/3-4 : 197-206.
3. Saar-Kozłowska A. (1996) Śmierć i problemy pochówku Anny Wazówny w Brodnicy. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 27 (298) : 45-94.

Siedemnastowieczny Gdańsk, będący jednym z najważniejszych ośrodków handlowych i intelektualnych Rzeczypospolitej, stanowił również prężnie rozwijające się centrum wczesnonowożytnej botaniki. Kluczową postacią tego środowiska był Jacob Breyne, kupiec i przyrodnik, którego pasja kolekcjonerska oraz kontakty handlowe pozwoliły na sprowadzenie nad Motławę rzadkich okazów flory z najdalszych zakątków świata, w tym z Przylądka Dobrej Nadziei, Azji Wschodniej i obu Ameryk. Wystąpienie ma na celu przybliżenie fenomenu gdańskiej botaniki poprzez analizę spuścizny J. Breyne'a. W referacie zostaną omówione trzy komplementarne źródła wiedzy o ówczesnych kolekcjach roślinnych. Po pierwsze, zaprezentowane zostaną wybrane ilustracje z kolekcji Breyne'a; po drugie, jego materiały zielnikowe; po trzecie - teksty drukowane i odręczne jego autorstwa. Zestawienie obrazu, tekstu i zasuszonego okazu pozwoli na ukazanie warsztatu siedemnastowiecznego badacza oraz roli Gdańska w europejskim obiegu wiedzy przyrodniczej, w którym kupiecka pragmatyka spotykała się z naukową ciekawością świata.

Bibliografia

1. Pękacka-Falkowska, K. (2022). Jacob Breyne, jego przyjaciele i rośliny: Uwagi na marginesie Breyne’owskich exsiccatae z kolekcji Jamesa Petivera. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 70(3), 287–331. https://doi.org/10.23858/KHKM70.2022.3.002

Ogrody, jako dzieła sztuki podążające za wyzwaniami estetycznymi i ideowymi kolejnych epok, były w swojej istocie jednocześnie miejscami, gdzie jak w soczewce odbijała się ówczesna wiedza botaniczna i agronomiczna. Zwięźle to ujmując, nie byłoby ogrodów, gdyby nie wielowiekowe badania przyrodnicze i obserwacje natury oraz doświadczenia związane z uprawą oraz aklimatyzacją roślin. Ich wyniki spisywano tworząc różnorakiego rodzaju dzieła – od zielników i opracowań botanicznych, poprzez poradniki agrotechniczne i ogrodnicze, po wzorniki zawierające propozycje projektowe. Lista związanych ze Śląskiem twórców takich dzieł, aktywnych w okresie od końca XVI do początków XVIII stulecia, jest długa. Dość wymienić Jana Stankę (Johanesa Stanconisa), Caspara Schwenckfelda, Melchiora Sebischa, Paula Ammana, Israela i Georga Antona Volckmannów oraz Johannesa Fleischera. W publikacjach z tego czasu odnajdujemy także dowody żarliwej pasji przyrodniczej wielu innych autorów, których uwagę przyciągały niezwykłe botaniczne wydarzenia, jak np. przypadki kwitnięcia agawy w ogrodach śląskich.

Bibliografia

1. Alicja Zemanek, Jan Stanko (ok. 1430–1493). Przyrodnik, lekarz, w: A. Zemanek (red.) Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi, cz. 1: Biografie uczonych, Kraków 2000, s. 21–36
2. Caspar Schwenckfeld, Stirpium et Fossilium Silesiae Catalogus […], Lipsiae 1600
3. Melchior Sebisch, Kreüterbuch, Strassburg [b.d.]
4. Paul Amman, Supllex botanica […], Lipsiae 1675
5. Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski, Ogrody na Śląsku. T. 1. Od średniowiecza do końca XVII w., Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2013

Stosowanie roślin w celu poprawienia swojego stanu zdrowia nie jest zastrzeżone tylko dla ludzi. Wśród zwierząt, dla licznych gatunków publikowane są liczne przykłady wybiórczego wykorzystywania roślin w czasie choroby lub urazów. Z dużym prawdopodobieństwem można zatem założyć, że gatunek Homo od początku swego istnienia wykorzystywał leczniczo rośliny. Wraz z rozwojem kultury, początkowo proste przepisy przekształcane były w bardziej złożone, różniące się formą leku lub drogą podania. Niezmiernie interesujące pozostaje pytanie o ich skuteczność. Jedną z bardziej precyzyjnych form badania możliwej skuteczności preparatów historycznych jest możliwie wierne ich odtworzenie, a następnie przeanalizowanie laboratoryjne efektów takiego eksperymentu. W tym celu należy jednak spełnić szereg warunków: niezbędne jest odnalezienie przepisu, prawidłowe przetłumaczenie zarówno składników jak i procedury wykonania na współczesny język laboratoryjny, czy też możliwość pozyskania odpowiednich materiałów wyjściowych. W ramach wystąpienia powyższe kwestie omówione zostaną w oparciu o konkretne przykłady z praktyki rekonstrukcyjnej.

Bibliografia

1. Raj D, Pękacka-Falkowska K, Włodarczyk M, Węglorz J. The real Theriac – panacea, poisonous drug or quackery? J Ethnopharmacol. 2021; 281: 114535. doi:10.1016/J.JEP.2021.114535.

Przedmiotem analizy będą materiały źródłowe dotyczące roślin dziko rosnących zamieszczone w kwestionariuszu nr 6 („Ludowa kultura materialna – zagadnienia wybrane”) Polskiego Atlasu Etnograficznego. Materiały te pochodzą z początku lat 60. XX wieku z 45 punktów badawczych – wsi znajdujących się w województwach: śląskim, opolskim i dolnośląskim. Uwzględniono w nich informacje dotyczące zbieractwa: 1. liści, kłączy, bulw korzeni; 2. owoców, w tym jeżyn i malin; 3. nasion traw; 4. manny; 5. nasion drzew (orzechy, szyszki itp.); 6. soków z drzew; 7. jagód leśnych. Dostarczają one wiadomości nt. sposobu zbierania, używanych narzędzi i naczyń, przetwórstwa tychże roślin: spożywania, konserwowania, wykorzystywania w lecznictwie ludowym.

Bibliografia

1. Drożdż A., Świtała-Trybek D., Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 10: Wybrane zagadnienia z zakresu kultury kulinarnej – pożywienie codzienne, cz. 1: województwa: śląskie, opolskie, dolnośląskie, Katowice 2025.
2. Przymuszała L., Świtała-Trybek D., Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska, Opole 2021.
3. Szromba-Rysowa Z., 1966: Zbieranie i użytkowanie płodów naturalnych. W: Stare i Nowe Siołkowice, cz. II, red. M. Gładysz, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.
4. Kowalska-Lewicka A., Szromba-Rysowa Z., Pożywienie. W: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, red. M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba¬-Pojnarowa, W. Paprocka, Wrocław–Warszawa–Gdańsk 1976.
5. Ondrusz J. Pożywienie ludu cieszyńskiego. W: Płyniesz Olzo. Monografia kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego. red. D. Kadłubiec, Czeski Cieszyn 2016.

Barwinek mniejszy (Vinca minor) roślina zimozielona o długich, wijących się pędach. Niegdyś traktowana jako roślina lecznicza w zwalczaniu dość częstej kiedyś przypadłości jaką był kołtun plica polonica. Związany był także z tak ważnym wydarzeniem jak zawarcie związku małżeńskiego, był niezbędny w konstrukcji weselnego wianka.

Mak Papaver L.- związany ze snem ale także śmiercią (sen- brat śmierci). Niezbędny w obrzędowości związanej z istotami z rewersu naszego świata, powszechny w zwyczajach zaduszkowych.

Dziurawiec Hypericum perforatum L. o dziurkowanych listkach i pąkach kwiatów po roztarciu przypominających krew miał właściwości nie tylko lecznicze ale także ochronne – bronił dzieci przd porwaniem przez boginki – mamuny.

Miód i inne produkty pszczele są wartościowymi naturalnymi surowcami leczniczymi, od tysiącleci stosowanymi w celu leczenia schorzeń i zwiększenia odporności organizmu. Dostarczające pokarmu pszczołom rośliny pożytkowe, nazywane miododajnymi, to w znacznej części cenne gatunki wykorzystywane w ziołolecznictwie. W ich nazwach mogą znaleźć odzwierciedlenie motywy wskazujące na związek z pszczołami i z wytwarzaniem miodu. W takim wypadku w nominacji językowej uwzględniane są użyteczne właściwości tych roślin, ponieważ ich nazwy nie tylko pełnią funkcję informacyjną i poznawczą, umożliwiając identyfikację, ale mają również charakter pragmatyczny, stanowiąc wskazówkę na temat ich cennych walorów. Temat zostanie przedstawiony na przykładzie łacińskich nazw systematycznych i nazw wernakularnych wybranych leczniczych roślin pożytkowych w języku polskim oraz – dla porównania – w językach rosyjskim i ukraińskim. W nazewnictwie wernakularnym motywy wskazujące na miododajność występują zarówno w binominalnych oficjalnych nazwach gatunków roślin leczniczych, jak i w ich mianach gwarowych.

Bibliografia

1. Bobrowicz G., Słownik Polskiego Języka Przyrodniczego (projekt autorski) [online] http://bobrowicz.eu/pl/slownik-przyrodniczy/ [dostęp: 15.01.2026].
2. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E., Apiterapia. Leczenie miodem i innymi produktami pszczelimi, Warszawa 2020.
3. Kędzia B., Kostrzewski Z., Znaczenie ziołomiodów w lecznictwie, „Postępy Fitoterapii” 2010, nr 4, s. 229‒235.
4. Kreiner J., Słownik etymologiczny łacińskich nazw i terminów używanych w biologii oraz medycynie, Wrocław 1960.
5. Kujawska M. [et al.], Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, Wrocław 2016.
6. Kuźnicka B. (red.), Historia leków naturalnych, t. 2: Natura i kultura – współzależność w dziejach lekoznawstwa, Warszawa 1989.
7. Lipiński M., Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin, Warszawa 2011.
8. Mystkowska I. [et al.], Wartość lecznicza i fizjoterapeutyczna miodu pszczelego, „Herbalism” 2023, t. 9, nr 1, s. 154–165, https://doi.org/10.12775/HERB.2023.012
9. Pastusiak, K., Pogranicze polsko-białorusko-ukraińskie w świetle danych językowych i etnograficznych na podstawie nazw roślin, Warszawa 2007.
10. Rejewski M., Nazwy roślin, Toruń 2016.
11. Rejewski M., Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Przewodnik botaniczny, Warszawa 1996.
12. Stec W., Nazewnictwo roślin leczniczych: onomazjologiczne modele nominacji językowej w binominalnych nazwach gatunków roślin w językach polskim i rosyjskim w porównaniu z łacińską nomenklaturą naukową, Gdańsk 2025.
13. Stec W., Pozamedyczne zastosowanie roślin leczniczych jako semantyczna podstawa ich nominacji językowej. Polsko-rosyjskie paralele na tle nomenklatury łacińskiej, „Przegląd Wschodnioeuropejski” 2014, t. 5, nr 2, s. 209‒224.
14. Waniakowa J., Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków 2012.
15. Węgorowska K., Prozdrowotne właściwości rodzimego miodu zwerbalizowane w wybranych opracowaniach, „Prace Aksjologiczne. Język–Literatura–Kultura–Media” 2024, t. 4: Zdrowie i choroba w kontekście aksjologicznym, s. 255‒271, https://doi.org/10.59444/2024SERredGor_Seu_PAr14
16. Блинова К.Ф., Борисова Н.А., Гортинский Г.Б. et al.., Ботанико-фармакогностический словарь: Справочное пособие, red. К.Ф. Блинова, Г.П. Яковлев, Москва 1990.
17. Бугаёв И.В., Научные и народные названия растений и грибов, Томск 2010.
18. Кобів, Ю., Словник українських наукових і народних назв судинних рослин, Київ 2004.
19. Смик, Г.К., Корисні та рідкісні рослини України. Словник-довідник народних назв, Київ 1991.
20. Хапаев Б., Хапаева А., Этимологический словарь названий лекарственных растений (с карачаево-балкарскими фитонимами), Черкесск 2015.

Wystąpienie poświęcone będzie ogólnopolskim, gwarowym oraz środowiskowym derywatom rzeczownikowym, przymiotnikowym i czasownikowym utworzonym od nazw wybranych roślin. Analizie poddane zostaną formacje leksykalne, w których nazwy roślin funkcjonują jako baza do opisu człowieka, jego cech, stanów oraz elementów świata materialnego.

Odwołując się do założeń gramatyki kognitywnej Ronalda Langackera, spróbuję odpowiedzieć na pytanie, jakie mechanizmy konceptualne stoją za powstawaniem tego typu derywatów słowotwórczych. Dlaczego kapustnikiem nazywa się ‘nieślubne dziecko’, cebulą – ‘dziurę w skarpecie na pięcie’, dlaczego o czymś podłużnym mówimy ogórkowaty, a czasownik kalinić się oznacza ‘rumienić się’?

Analiza zebranego materiału pozwoli ukazać, w jaki sposób w strukturze derywatów słowotwórczych ujawnia się językowa konceptualizacja świata, oparta na mechanizmach metafory i metonimii. Jednocześnie wystąpienie pokaże bliskie pokrewieństwo założeń gramatyki kognitywnej Ronalda Langackera z etnolingwistyczną koncepcją Jerzego Bartmińskiego, zwłaszcza w zakresie interpretacji relacji między językiem, doświadczeniem i kulturowo utrwalonymi sposobami kategoryzowania rzeczywistości.

Ziołolecznictwo w Państwie Moskiewskim w czasach Iwana Groźnego (XVI wiek) było unikalną syntezą wiedzy empirycznej, idei religijnych i praktyk zabobonnych. Źródła historyczne — księgi medyczne, zielniki, pisma aptekarskie i notatki cudzoziemców — pokazują, że leczenie ziołami było podstawą medycyny, ale granica między "naukowym" podejściem a magią była zatarta.

1. Wiedza: zielniki, ‘Aptekarskij Prikaz’ i zagraniczni lekarze. W XVI wieku, zwłaszcza w drugiej połowie panowania Iwana IV, medycyna zaczęła nabierać wagi i wymiaru służby państwowej. A) ‘Aptekarskij Prikaz’: za rządów Iwana Groźnego powstała "apteka carska", do której dostarczano zarówno lokalne, jak i importowane zioła. B)"Vertograd zdraviiu": Źródła wspominają o ręcznie pisanych "vertogradach" (zielnikach) – rękopiśmiennych zbiorach opisujących właściwości lecznicze roślin, z których wiele zostało przetłumaczonych z języków europejskich. C) Zagraniczni lekarze: Iwan Groźny aktywnie zapraszał europejskich lekarzy, którzy stosowali ziołolecznictwo w połączeniu z metodami alchemicznymi. Słynny lekarz Elysius Bomelius (Bomely) używał nie tylko ziół, ale także maści rtęciowych. D) Rośliny lecznicze, takie jak rumianek, piołun, anyż, malwa były popularne, wykorzystywane zarówno wewnętrznie, jak zewnętrznie.

2. Wiara: medycyna monastyczna i moc uzdrawiania. Wiara w Boga i świętych była nierozerwalnie związana z leczeniem. Medycyna w Państwie Moskiewskim dzieliła się na ludową i monastyczną. A) Zioła i modlitwa: Leczenie uważano za skuteczne, jeśli towarzyszyła mu modlitwa. Często uzdrowicielami byli mnisi posiadający wiedzę książkową. B) "Rośliny Boże": Wiele roślin uważano za poświęcone, a zbieranie ich w określone dni (na przykład w noc świętojańską) wzmacniało ich efekt, łącząc tradycje chrześcijańskie z wierzeniami ludowymi.

3. Przesądy: Ludowi uzdrawiacze i praktyki magiczne. Medycyna ludowa (szarlatani) zajmowała dominującą pozycję, często splecioną z przesądami. A) Magiczne zioła: Zioła były używane nie tylko w leczeniu chorób, ale także w sytuacji "złego oka", "czarów" i "zaklęć ". B) Rytuały: Leczenie często obejmowało zaklęcia, szepty i użycie magicznych przedmiotów, które były oficjalnie zakazane, ale stosowane wszędzie.

4. Ziołolecznictwo w życiu Iwana Groźnego. Zdrowie samego cara było powodem do niepokoju zarówno moskiewskich uzdrowicieli, jak i europejskich lekarzy. A) Leczenie rtęcią: Analiza szczątków Iwana IV wykazała obecność rtęci, co może wskazywać, że "leczenie" przez zagranicznych lekarzy obejmowało użycie obok ziół maści rtęciowej, która była toksyczna. B) Podejście synkretyczne: Car, będąc człowiekiem głęboko religijnym, łączył modlitwy, pielgrzymki do miejsc świętych oraz stosowanie ziołowych preparatów na choroby stawów.

Podsumowując: Ziołolecznictwo w czasach Iwana Groźnego nie było "czystą" nauką, lecz systemem synkretycznym. Źródła pokazują, że Moskwicini posługiwali się medycyną empiryczną (wiedza), jednak przede wszystkim ufali w leczenie przez wiarę i jednocześnie stosowali rytuały magiczne (przesądy) w walce z chorobami.

Bibliografia (wg alfabetu cyrylickiego)

1. Абевега русских суеверий, идолопоклоннических жертвоприношений и свадебных простонародных обрядов, колдовства, шаманства и проч., сочиненная М. Ч. [М. Д. Чулковым], М., 1786
2. Aгапкина Т. А., Восточнославянские лечебные заговоры в сравнительном освещении. Сюжетика и образ мира, М., 2010
3. Алмазов А. И., Врачевательные молитвы: К материалам и исследованиям по истории рукописного Требника, Одесса, 1900
4. Виноградова Л. Н., Народная демонология и мифоритуальная традиция славян, М., 2000
5. Герасимова И.А., В.В. Мильков, Целительство и медицинская книжность в Древней Руси, „Философия науки и техники” 2014 (1), s. 271-294
6. Домострой / Изд. подгот. В.В.Колесов, В.В.Рождественская, М.В.Пименова, М., 1990
7. Зимин А. А., Доктор Николай Булев — публицист и ученый медик, w: Исследования и материалы по древнерусской литературе, М. 1961
8. Исаченко Т.А., Легендарный Уваровский Травник 1616 года − рукопись царской казны, w: Уваровские Таврические чтения IV «Древности Юга России», Севастополь 2019, s. 93-98
9. Исаченко Т. А., Является ли Харьковский список Травника 1534 г. автографом перевода Николая Бюлова, „Древняя Русь: Вопросы медиевистики” 2009, № 2 (36), s. 97-109
10. Минько Л. И., Знахарство, М., 1971
11. Морозов Б. Н., Судьба Травника Любчанина из библиотеки Ивана Грозного, „Про книги: Журнал библиофила” 2007 № 1, s. 11-21
12. Русские заговоры из рукописных источников XVII – первой половины XIX в. ; сост., подг. текстов, статьи и коммент. А. Л. Топоркова, М., 2010
13. Усачева В. В., Магия слова и действия в народной культуре славян, М., 2008
14. Черникова Т. В., Западные служилые иноземцы и придворные врачи во времена Ивана Грозного, „Вестник МГИМО” 2012 №4.

Artykuł podejmuje problematykę stosowania leków roślinnych w terapii epilepsji w XVI wieku, ujmując ją z perspektywy historii medycyny oraz antropologii historycznej. Epilepsja, funkcjonująca w ówczesnym dyskursie pod nazwami morbus sacer, morbus caducus lub choroba święta, zajmowała szczególne miejsce w systemie pojęciowym medycyny nowożytnej, sytuując się na styku wyjaśnień humoralnych, astrologicznych oraz religijno-magicznych. Celem artykułu jest rekonstrukcja repertuaru roślin leczniczych zalecanych w leczeniu epilepsji oraz analiza kulturowych i medycznych uwarunkowań ich stosowania.

Podstawę źródłową badań stanowią XVI-wieczne zielniki, traktaty medyczne oraz poradniki o charakterze praktycznym, zarówno łacińskie, jak i wernakularne. Analiza tych tekstów pozwala ukazać, w jaki sposób wiedza akademicka, oparta na autorytecie Galena i Hipokratesa, współistniała z doświadczeniem empirycznym oraz praktykami ludowymi. W artykule omówiono najczęściej stosowane rośliny lecznicze, takie jak ruta zwyczajna, kozłek lekarski, piwonia czy hyzop, wskazując na ich przypisywane właściwości farmakologiczne oraz znaczenia symboliczne. Zwrócono również uwagę na formy aplikacji leków roślinnych oraz ich łączenie z praktykami o charakterze religijnym i magicznym.

W ujęciu antropologicznym epilepsja jawi się jako choroba nie tylko ciała, lecz także porządku społecznego i symbolicznego, a zioła – jako element szerszej kultury leczniczej, w której terapia miała na celu zarówno przywrócenie równowagi humoralnej, jak i ochronę przed siłami nadprzyrodzonymi. Artykuł wskazuje, że leczenie epilepsji w XVI wieku stanowiło obszar intensywnego przenikania się medycyny uczonej i praktyk ludowych, co czyni je szczególnie interesującym polem badań dla historii medycyny i antropologii historycznej.

Bibliografia

1. Falimirz S., O ziolach y o moczy gich. O Paleniu wodek z ziol. O Oleykoch przyprawianiu. O Rzeczach zamorzkich. O Zwierzetach, o Ptaczech, y o Ribach. O Kamieniu drogim. O Vrinie, O Pulsie, Y o inych znamionach. O Rodzeniu dziatek. O Naucze gwiazdeczney. O stawianiu baniek. Y o puszczaniu krwie. O Rządzeniu czasu powietrza morowego. O Lekarsztwach doswiadczonych na wiele niemoczy. O Naucze Barwierzkiey, druk. F. Ungler, Kraków 1534.
2. Syreński Sz., Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią To iest Opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutkow, y mocy Zioł wszelakich Drzew Krzewin y korzenia ich, Kwiatu, Owocow, Sokow Miasg, Zywic y korzenia do potraw zaprawowania Takze Trunkow, Syropow, Wodek Lekiwarzow, Konfektow [...] pilnie zebrane a porządnie zapisane, druk. Bazyli Skalski, Kraków 1613.
3. De morbis puerorum tractatus locupletissimi variaque doctńna referti, ... Ex ore excellentissimi Hieronymi Mercurialis ... diligenter excepti, atque in libros très digesti: opera Iohannis Chrosczieyoioskij, Venetiis: apud Paulum Meietum bibliopolam Patavinum, 1583.
4. Oczko W., Cieplice, Kraków 1578.

Poradnik Sejfer derech ejc ha-chajim (Przewodnik po drzewie żywota) został napisany przez anonimowego medyka żydowskiego przybyłego na teren Rzeczpospolitej Obojga Narodów najprawdopodobniej z Niemiec i wydano go drukiem sine loco w 1613 r. Jest rodzajem „kodeksu” medyczno-higienicznego zawierającego zbiór wskazówek dotyczących utrzymania zdrowia w tym wskazań fitoterapeutycznych – łączy elementy traktatów aptekarskich, przyrodniczych i medycznych. Jedyny znany egzemplarz tego rarum znajduje się w Austriackiej Bibliotece Narodowej w Wiedniu.. W wyniku analizy starodruku przeprowadzona została sekwencyjna procedura, w której po identyfikacji gatunku rośliny, sposobie jej przygotowania opisano wskazanie lecznicze (schorzenie) w oparciu o klasyfikację ICD-11 oraz ICPC-3. Wyniki przeprowadzonych w tym obszarze badań mają istotne znaczenie dla środkowoeuropejskiej etnomedycyny. Zidentyfikowane środki lecznicze są pierwszym całościowym kompendium na temat stosowanych na terytorium Rzeczpospolitej surowców leczniczych wśród społeczności żydowskiej oraz wskazówką do kolejnego etapu prac – badań fitofarmakologicznych dla współczesnych wskazań.

Literatura

1. Baumgarten J., Yiddish Medical Texts, [w]: Frakes, J. (red.), Introduction to Old Yiddish Literatur, Oxford, 2005, s. 341–359.
2. Geller E. (tłum.), Przewodnik po drzewie żywota (Sejfer derech ejc ha-chajim), Warszawa 2015.
3. Heinrich, M., Lardos, A., Leonti, M., Weckerle, C., Willcox, M., Applequist, W., Ladio, A., Lin Long, C., Mukherjee, P., Stafford, G., Best practice in research: consensus statement on ethnopharmacological field studies – ConSEFS, „Journal of Ethnopharmacology” 2018, 211, 329–339. https://doi.org/10.1016/j.jep.2017.08.015.
4. Higier, H., Wybitni lekarze żydowscy w średniowieczu i w czasach odrodzenia, Poznań, 1933.
5. Karakasiliotis, I., Kampa, M., Castanas, E., From traditional ethnopharmacology to modern natural drug discovery: a methodology, discussion and specific examples, „Molecules” 2022, 27(13), 4060.
6. Pritzel, G., Jessen, C. Die deutschen Volksnamen der Pflanzen: neuer Beitrag zum deutschen Sprachschatze, Hannover 1882.
7. Schaechter, M., Di geviksn-velt in yidish – Plant names in yiddish. A handbook of botanical terminology, New York 2005.
8. Staub, P.O., Geck, M.S., Weckerle, C.S., Casu, L., Leonti, M., Classifying diseases and remedies in ethnomedicine and ethnopharmacology, “Journal of Ethnopharmacology„ 2015, 174, 514-519 https://doi.org/10.1016/j.jep.2015.08.051.

Wystąpienie poświęcone jest rekonstrukcji i interpretacji sposobów wykorzystania czarnego bzu (Sambucus nigra) w medycynie ludowej opartej na praktykach magicznych, zabobonnych oraz na empirycznym ziołolecznictwie. Celem jest uchwycenie, w jaki sposób krzew ten funkcjonował jako narzędzie terapii oraz ochrony, a zarazem jako nośnik znaczeń folklorystycznych, lokowanych na styku porządku codzienności i sfery demonologicznej. Omówione zostaną wybrane praktyki uzdrawiające odwołujące się do mechanizmów magii sympatycznej. Podejmę też aspekt semantyki wyrażenia „biały bez” często pojawiającego się w dawnej literaturze etnograficznej, gdzie terminu tego używano bezwiednie przy opisie krzewu czarnego bzu. Praca bazować będzie na dostępnej literaturze etnograficznej oraz przekazach ustnych. Ramy czasowe to przełom XIX i XX wieku.

Roślina ta posiada dualny charakter: sacrum i profanum, który umiejscawia ją w kulturze agrarnej, na granicy przestrzeni demonologicznej i rzeczywistej. Sprzyja temu szereg legend oraz tradycji, które dodatkowo nadają jej nimb tajemniczości i złowrogiej energii. Wzmacniało to wiarę w jej lecznicze i ochronne właściwości.

Celem niniejszego wystąpienia będzie przedstawienie haftów występujących na strojach ludowych ze Śląska Opolskiego. Najbardziej ozdobna ich forma pojawiła się w połowie XIX wieku do początków XX wieku. W haftach przeważają motywy zdobnicze w postaci roślinnej. Są to przede wszystkim kwiaty, różnych gatunków. Króluje róża wśród margerytek, tulipanów, dzwonków i konwalii. Ozdobna forma ubrań odświętnych ukazywała zarówno upodobania estetyczne ludności wiejskiej, spełniając również liczne funkcje społeczne, obrzędowe, a nawet magiczne, zwłaszcza w obrzędach przejścia (ślub). Skoro na haftach widoczne były rośliny, odzwierciedlały ludową wizję świata, tworząc swoisty mikrokosmos.

Motywy haftów są bezsprzecznie powiązane z asortymentem i kształtem wyrobów, jak również jego przeznaczeniem. Inny rodzaj występował na opolskich opleckach – w stroju (XIX w.), inny na chustach i fartuchach w strojach z pocz. XX wieku. Odmienne, skromniejsze ozdoby pojawiały się przy ubiorach codziennych.

Bibliografia

1. Bronicz S., Wzornik haftów opolskich, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1958
2. Hafty śląskie, red. J. Hajduk-Nijakowska, Opole 1982
3. Bazielich B. Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988
4. Roztworowska M., Śląski strój ludowy. Koniec XVIII – 1 połowa XX wieku, Wrocław Katalog Zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Oddział Muzeum Etnograficzne, 2001
5. Bazielich B., Ludowe wyszycia na Śląsku, Katowice: Muzeum Śląskie 2005
6. Bazielich B. , Strój opolski, w: Atlas Polskich Strojów Ludowych ,cz. 3, z.7, Wrocław 2008
7. Goc M., Haft opolski, w: Kluczniok K.(red.), Opolski strój ludowy, Opole: Związek Śląskich Rolników w Opolu 2009
8. Goc M, Hafty Opolskie - wzornik, Krapkowice 2022

Marchew jest rośliną, bez której nie można sobie wyobrazić współczesnej kuchni. Pierwsze informacje o jej wykorzystaniu pochodzą już z czasów starożytnych, wymieniana jest również w źródłach średniowiecznych. W Polsce marchew była spożywana co najmniej od średniowiecza, ale wtedy była już szeroko rozpowszechnioną rośliną warzywną. O jej popularności pisał również Szymon Syreniusz, wspominając, iż nie tylko w ogrodach, ale i na „polach bywa siana”. Umieścił on tą roślinę pod trzema hasłami jako karota czyli marchew włoska, marchew polna i marchew swojska nazywana też ogrodną. O tej ostatniej pisze, że jest uprawiana również w Niemczech, Czechach, Śląsku i Morawach, „kocha się w chłodnych ziemiach” i z tego powodu we Włoszech jej nie znają. Autor ten wymienia również kilka jej zastosowań jako rośliny leczniczej, a w tym celu była ona stosowana i później np. jej zastosowanie w lecznictwie opisuje w XX wiecznym poradniku dla lekarzy Aleksander Ożarowski. Po raz pierwszy odmiany marchwi o pomarańczowym kolorze korzeni pojawiły się prawdopodobnie w XVII wieku, a pierwsze informacje o takich odmianach w Polsce pochodzą z wieku XVIII. Marchew należała również do ważnych roślin w kulturze ludowej, była znana jako roślina pokarmowa, ale znajdowała również zastosowanie w zwyczajach i lecznictwie ludowym.

Burak ćwikłowy jest jednym z ważniejszych gatunków warzywnych w Polsce, roczne jego spożycie kształtuje się na poziomie 12-14 kg na osobę. Warzywo to jest bogate barwniki z grupy betalain. Betalainy wykazują silne właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, dzięki czemu mogą zmniejszać ryzyko chorób takich jak miażdżyca tętnic, a nawet nowotworów. Dodatkowo wspierają detoksykację organizmu oraz mają korzystny wpływ na układ krwionośny. Burak ćwikłowy jest jednym z najłatwiej dostępnych źródeł betalain, co czyni go popularnym wyborem dla osób dbających o zdrowie. Jednak jest on również źródłem azotanów należących do związków chemicznych, które w nadmiernych ilościach mogą być szkodliwe dla zdrowia. Zwiększają ryzyko wystąpienia niekorzystnych zmian w organizmie, w tym możliwość powstawania substancji rakotwórczych jak azotyny. W związku z tym, należy minimalizować spożycie azotanów.

Celem badań było określenie fazy, w której buraki charakteryzują się największą aktywnością prozdrowotną. Ten moment jest istotny ze względu na jego potencjalny wpływ na jakość żywności i jej zdrowotne właściwości, co może być kluczowe dla producentów buraków, jak i konsumentów.

Doświadczenie zrealizowano w Stacji Doświadczalnej Katedry Ogrodnictwa w Mydlnikach w roku 2024/2025. Wybrane zostały 4 odmiany buraka, charakteryzujące się rożnym kształtem korzenia – ‘Mars’ (kulisty), ‘Cylindra’ (wydłużony), ‘Egipski’ (spłaszczony) oraz odmiana ‘Nohowski’ (kulisty), która funkcjonuje w hodowli jako wzorzec.

Wykazano, że liście buraka ćwikłowego najlepiej zbierać w młodej fazie (pierwsze dwa terminy zbioru), kiedy zawartość cukrów i związków bioaktywnych, takich jak betaniny, wulgaksantyna witamina C i cukry, była najwyższa. W przypadku korzenia, jeśli zależy nam na maksymalnej wartości biologicznej, optymalny jest trzeci termin zbioru, który charakteryzuje się największą akumulacją barwników betalainowych i duża aktywnością antyoksydacyjną. Wybór terminu zbioru powinien więc uwzględniać cel użytkowania buraka.

Malina właściwa (Rubus idaeus L.), szeroko rozpowszechniona na całym świecie, pochodząca z Azji Mniejszej, a także malina czarna (Rubus occidentalis L.), wywodząca się z Ameryki Północnej, stanowią cenne źródło związków biologicznie czynnych. Rodzaj Rubus, należący do rodziny różowatych (Rosaceae), obejmuje bowiem gatunki o długiej historii wykorzystania w diecie i medycynie tradycyjnej.

Celem pracy jest przegląd i podsumowanie kluczowych informacji dotyczących systematyki, charakterystyki, składu chemicznego oraz udokumentowanej aktywności biologicznej i zastosowania leczniczego obu gatunków malin.

Przedstawione badania opierają się na przeglądzie literatury naukowej, skupiając się na składzie chemicznym owoców i liści, aktywności biologicznej (w tym działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym i przeciwnowotworowym) oraz zastosowaniu etnofarmaceutycznym malin. Wykonano także badania laboratoryjne potwierdzające zawartość polifenoli (antocyjanów, flawonoidów, kwasów fenolowych, elagotanin) i witamin oraz ich właściwości antyoksydacyjne (metodami ABTS, FRAP, DPPH).

Owoce malin są bogatym źródłem wody (ok. 86%), węglowodanów (ok. 12,9%) oraz błonnika (7%). Kluczową grupą związków aktywnych są polifenole, w tym antocyjany (cyjanidyna i pelargonidyna) decydujące o czerwonej/czarnej barwie oraz kwasy fenolowe (kwas elagowy i salicylowy), których malina jest najbogatszym źródłem wśród owoców jagodowych. Obecność ketonu malinowego, związku aromatycznego o potencjalnym działaniu wspomagającym metabolizm i redukcję tkanki tłuszczowej. Malina czarna (R. occidentalis L.) wyróżnia się wysoką zawartością antocyjanów nadających jej czarny kolor.

Liście maliny właściwej (R. idaeus L.) zawierają 4–10% garbników, około 0,5% flawonoidów (pochodne kwercetyny, luteoliny) oraz kwasy organiczne. Zarówno owoce, jak i liście są bogactwem witamin (A, C, E, kompleks B) i makro- oraz mikroelementy (K, Ca, Mg, Fe, Zn, Mn).

Pod względem aktywności biologicznej, maliny wykazują silne działanie antyoksydacyjne (antyrodnikowe) dzięki wysokiej zawartości polifenoli, witamin C i E oraz karotenoidów. Tradycyjnie stosowane jako środki przeciwzapalne, napotne, przeciwgorączkowe, ściągające i przeciwbiegunkowe (owoce i liście). Zawarty w nich kwas elagowy wykazuje właściwości przeciwnowotworowe i przeciwmiażdżycowe. Ekstrakty z owoców hamują wzrost drobnoustrojów chorobotwórczych (np. H. pylori). W tradycji ludowej były stosowane jako środek przyspieszający poród, moczopędny, żółciopędny, a także w kosmetyce jako składnik nawilżający i przeciwzmarszczkowy.

Maliny, zarówno Rubus idaeus L., jak i Rubus occidentalis L., są cennym surowcem etnofarmaceutycznym i dietetycznym. Ich szerokie spektrum działania prozdrowotnego – od wsparcia odporności i trawienia, po działanie antyoksydacyjne, przeciwnowotworowe i kardiologiczne – jest bezpośrednio związane z bogatym składem chemicznym, zwłaszcza wysoką zawartością polifenoli, kwasu elagowego i witamin. Badania naukowe potwierdzają tradycyjne zastosowanie malin, a ich potencjał w profilaktyce i terapii chorób cywilizacyjnych jest nadal intensywnie badany.

Papryka ostra (Capsicum spp.) od wieków wykorzystywana jest jako przyprawa, jednak coraz częściej postrzegana jest również jako cenny surowiec leczniczy. Jej charakterystyczna ostrość wynika z obecności kapsaicynoidów, z których najważniejszym przedstawicielem jest kapsaicyna. Związek ten, znany głównie z działania drażniącego, wykazuje jednocześnie udokumentowany potencjał farmakologiczny, w szczególności w terapii bólu oraz stanów zapalnych.

Celem wystąpienia jest przedstawienie papryki ostrej jako surowca farmaceutycznego oraz omówienie kapsaicyny jako substancji czynnej o szerokim spektrum działania biologicznego. W części teoretycznej zaprezentowana zostanie charakterystyka botaniczna i fitochemiczna rodzaju Capsicum, mechanizm działania kapsaicyny związany z aktywacją receptorów oraz jej zastosowanie w preparatach farmaceutycznych o działaniu przeciwbólowym i rozgrzewającym.

Część badawcza obejmuje oznaczenie zawartości kapsaicyny w wybranych odmianach papryki ostrej oraz ocenę ich aktywności antyoksydacyjnej z wykorzystaniem metod spektrofotometrycznych. Uzyskane wyniki pozwolą na porównanie odmian pod względem potencjału biologicznego oraz ocenę zależności między zawartością kapsaicyny a aktywnością antyoksydacyjną.

Wyniki badań potwierdzają, że papryka ostra stanowi wartościowe źródło substancji bioaktywnych, a kapsaicyna, mimo działania drażniącego, posiada istotne znaczenie terapeutyczne. Podkreśla to potrzebę dalszych badań nad standaryzacją surowca oraz jego racjonalnym wykorzystaniem w farmacji i fitoterapii.

Naturalnym siedliskiem eukaliptusa jest Australia, Nowa Gwinea, Indonezja i Filipiny, choć najstarsze skamieniałości świadczą o jego wcześniejszej obecności w argentyńskiej Patagonii. Dopiero pod koniec XVIII w. drzewo sprowadzono do Europy Południowej, w XIX w. do Abisynii, na początku XX do Brazylii. Ekspansywność rośliny, początkowo ceniona, ze względu na możliwość szybkiego zalesiania i pozyskiwania drewna, z czasem stała się problemem. Dziś eukaliptus – święte drzewo Aborygenów, wykorzystywane w kosmetologii, medycynie, w szkutnictwie, budownictwie, papiernictwie, cenione ze względu na walory dekoracyjne, obecne także w literaturze jako wdzięczny temat, stało się w niektórych częściach świata gatunkiem niepożądanym, stwarzającym zagrożenie, niepokojącym z powodu cech wcześniej postrzeganych jako nieodłączny walor rośliny. Budzi mieszane uczucia, choć jego wartość jako rośliny leczniczej pozostaje niekwestionowana.

Chociaż literatura i nauki ścisłe należą do zupełnie różnych dziedzin naukowych, od stuleci powadzą ze sobą owocny dialog, wzajemnie się przenikają, wpływają na siebie i inspirują, dzięki czemu odnawiają estetykę zarówno gatunków literackich, jak i tekstów naukowych. Kryminały nie stanową w tym zakresie wyjątku: czerpią pełnymi garściami z odkryć i teorii naukowych, aby szukać nowych tematów, odświeżać utarte kanony i zaskakiwać czytelników. Mnogość nauk wpływa na różnorodność powieści kryminalnych, które mogą być historyczne, obyczajowe, psychologiczne, medyczne czy ekologiczne. Brytyjska pisarka Jill Johnson uzupełnia tę listę o kryminał botaniczny ,,Czarcie zieleˮ (2025), który stanowi dzieło pionierskie, a przynajmniej niezwykle rzadkie w tego typu literaturze, gdyż to rośliny i ich toksyczne właściwości stanowią pierwszoplanowy, kluczowy element fabuły.

W moim wystąpieniu omówię miejsce oraz rolę roślin w świecie przedstawionym, w tym przede wszystkim w konstrukcji postaci, intrygi kryminalnej i typowego w konwencji gatunku napięcia. Zastanowię się też z nad perswazyjnymi funkcjami powieści – ludyczną, poznawczą i wychowawczą, a także na mocnym jej zakotwiczeniem w badaniach botanicznych i toksykologicznych, dzięki którym ta wpisująca się w nurt literatury popularnej fikcja przebija się do świadomości opinii publicznej jako warta analizy i namysłu badawczego.

Artykuł stanowił będzie analizę rolę ogrodu jako medium artystycznego i przestrzeni kreacji w życiu oraz twórczości członków grupy Bloomsbury, ze szczególnym uwzględnieniem Vanessy Bell (siostry Virginii Woolf) i jej domu w Charleston (Sussex). Ogród ten, współtworzony przez Bell i Duncana Granta, stanowił nie tylko fizyczne otoczenie ich codzienności, lecz również integralny element artystycznego projektu Bloomsbury – syntezy sztuki, życia i natury.

W artykule omawiane są trzy zasadnicze zagadnienia: ogród jako przedłużenie estetyki modernizmu i postimpresjonizmu, jego funkcja jako przestrzeni wspólnotowej i eksperymentalnej oraz rola ogrodu w kształtowaniu wizualnej i literackiej tożsamości grupy Bloomsbury. Postaram się pokazać, w jaki sposób estetyka ogrodu w Charleston – swobodna, pełna kolorystycznych kontrastów, niepodporządkowana zasadom formalnym – odzwierciedlała ideę wolności twórczej i życia jako dzieła sztuki, kluczową dla całej grupy.

Przykłady analizy obejmą m. in. dekoracyjne malowidła ścienne i meble projektowane przez Vanessę Bell i Duncana Granta, które często odzwierciedlały organiczne formy i barwy ogrodu, a także korespondencję, teksty literackie i dzienniki artystów, w których ogród jawi się jako miejsce inspiracji i schronienia.

W kontekście szerszym artykuł odniesie się do idei „sztuki życia codziennego” (art of everyday life), kultywowanej przez Bloomsbury w opozycji do wiktoriańskiego konwenansu. Ogród w Charleston staje się w tym ujęciu manifestem artystycznej autonomii, przestrzenią, gdzie granice między sztuką wysoką a rzemiosłem, między naturą a kulturą, ulegają zatarciu. Porównawczo omawiane będą także wpływy Williama Morrisa i ogrodów Arts and Crafts, a także koncepcje estetyczne Rogera Fry’a i Clive’a Bella, które kształtowały wizję harmonii form i kolorów w twórczości Bloomsbury.

Ogród Vanessy Bell w Charleston należy rozumieć nie tylko jako tło artystycznego życia, ale jako pełnoprawne dzieło sztuki, współtworzące wizualny i literacki język grupy Bloomsbury. Przestrzeń ta łączyła funkcję prywatnego sanktuarium i laboratorium artystycznego, w którym natura stawała się medium ekspresji – równorzędnym malarstwu,literaturze, rzeźbie czy projektowaniu wnętrz.

Porcelana to najszlachetniejszy gatunek ceramiki, który od wieków wzbudza podziw, zachwyt i często chęć posiadania. Tematem pracy jest opolska porcelana, która w sklepach Cepelii pojawiła się w latach 60 -tych XX w. W artykule przedstawiono genezę powstania opolskiej porcelany, historię i etapy jej produkcji, wzornictwo, które w 80% stanowią kwiaty, jej unikatowość oraz promocję naszego regionu w Polsce i poza jej granicami. Autorka przeprowadziła rozmowy z twórczyniami ludowymi, próbując odpowiedzieć na pytanie: czy opolska porcelana jest kwiatami malowana czy pisana?

Poemat "Borek oniksztyński" Antoniego Baranowskiego stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć litewskiego romantyzmu. Centralną postacią utworu jest tytułowy borek, którego dzieje autor rekonstruuje, prezentując zarazem niezwykle bogaty i zróżnicowany świat roślinny tworzący ten kompleks leśny. W poemacie pojawiają się liczne nazwy gatunków drzew oraz innych roślin, tradycyjnie wykorzystywanych – zarówno w przeszłości, jak i współcześnie – w praktykach medycznych. Część tych nazw ma charakter niejednoznaczny i może odnosić się do więcej niż jednego gatunku, inne zaś funkcjonują w literaturze zielarskiej pod odmiennymi określeniami. Referat zostanie poświęcony wybranym roślinom wymienionym w utworze, ze szczególnym uwzględnieniem tych, które pozostają powiązane z ludowymi wierzeniami, mitologią i praktykami magiczno‑medycznymi.

Bibliografia

1. Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai, oprac. Norbertas Vėlius, Vilnius, t. I-IV, 1996-2005.
2. Baranauskas Antanas, Anykščių šilelis, w: Rinktinė, Vilnius 2001, s. 27-39.
3. Grybauskas Kazimieras, Vaistingieji Lietuvos laukų augalai ir jų pritaikymas, cz. 1, Kaunas 1927.
4. Grybauskas Kazimieras, Vaistingieji Lietuvos augalai. Kultūriniai augalai, cz. 2, Kaunas 1935.
5. Pretorijus Matas, Prūsijos įdomybės, arba Prūsijos regykla / Deliciae Prussicae, oder Preussische Schaubühne, oprac.: Ingė Lukšaitė, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius, t. III, 2006.
6. Šaltinis sveikatos arba augalai medicinoj ir gydymo budai žolėmis, lapais, šaknimis, žiedais ir t. t., Chicago 1916.

Baobab (Adansonia digitata), potężne drzewo afrykańskie, ze względu na swój charakterystyczny pokrój, bogactwo związanych z nim mitów i opowieści oraz szerokie spektrum zastosowań użytkowych, stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów krajobrazu Afryki subsaharyjskiej. Jednocześnie jego symbolika i wizerunek funkcjonują także poza rodzimym kontekstem geograficznym i kulturowym. Celem niniejszego wystąpienia jest zaprezentowanie wyników badań wstępnych dotyczących obecności baobabu w polskim języku, kulturze i literaturze. Analizie poddano wybrane teksty kultury, obejmujące literaturę piękną, film, piosenkę, folklor miejski oraz użycie potoczne, w celu rekonstrukcji językowego obrazu baobabu w polszczyźnie. Osobną uwagę poświęcono współczesnym kontekstom recepcji tego drzewa, związanym z jego wykorzystaniem w ziołolecznictwie, suplementach diety i kosmetyce naturalnej, które obecnie w największym stopniu wpływają na jego rozpoznawalność oraz kształtowanie się społecznych wyobrażeń. Przeprowadzone analizy pozwalają wstępnie określić zakres i charakter funkcjonowania baobabu w polskim imaginarium kulturowym oraz wskazać kierunki dalszych badań.

Zielnik Karola Karpały obejmuje 134 arkusze roślin zebranych w latach 1913-1941 w przeważającej części z Częstochowy i jej okolic. Zasadniczą jego część stanowią rośliny naczyniowe, a także porosty, widłaki, mchy i grzyby. Są to głównie gatunki rodzime, liczące 107 gatunków, przy stosunkowo niewielkim udziale antropofitów, roślin uprawnych i gatunków chronionych. Część z nich stanowią rośliny lecznicze, wykorzystywane w medycynie ludowej oraz fitoterapii.

Surrealizm, XX-wieczny ruch awangardowy, eksplorował świat snów i podświadomości, często zniekształcając rzeczywistość w nieoczekiwany sposób. Rośliny, z ich naturalnym pięknem, ulotnym życiem i symbolicznym bogactwem, stały się ważnym motywem sztuki surrealistycznej. W przeciwieństwie do tradycyjnych przedstawień, surrealiści przekształcali rośliny w mistyczne, niepokojące i oniryczne figury, kwestionując ich konwencjonalne znaczenia. Leonora Carrington (1917-2011), zapomniana brytyjska surrealistka i pisarka, badała znaczenie królestwa roślin dla ludzkiego życia, świadomości i duchowości – po przeprowadzce do Meksyku podczas II wojny światowej zainteresowała się roślinami leczniczymi i medycyną tradycyjną, zgłębiała też praktyki okultystyczne i alchemiczne.

Autorki referatu zebrały wizerunki roślin, które pojawiają się na obrazach Carrington (np. święty pieprz, brugmansia, granat, czy czosnek) i podjęły próbę ich interpretacji w kontekście zainteresowań Carrington alchemią, mitologiami świata oraz kulturą meksykańską.

W przedłożeniu zostaną podjęte zagadnienia, które pozwolą wykazać jak duże było zapotrzebowanie na substancje aromatyczne w starożytnym Izraelu i jakie znajdowały one zastosowania, a także kwestie związane z handlem wonnościami, zwłaszcza tzw. balsamem z Judei, który przynosił intratne korzyści władcom z Jerozolimy. Zaprezentowane zostaną również wyniki analizy tekstów źródłowych, które pokażą, że Izraelici używali kadzideł z uwagi na ich piękny zapach nie tylko w kulcie Jahwe, ale i w życiu prywatnym, na co dzień, jako pachnideł, perfum, czy medykamentów. Omówione będą również kwestie stosowania czystego kadzidła i mieszanin kadzielnych w ramach czynności kultycznych w świątyni jerozolimskiej, które regulowały odpowiednie przepisy prawne, zawarte m.in. w Torze. Podjęta zostanie też próba wykazania na ile używanie przez starożytnych Izraelitów substancji aromatycznych do upachniania ciała, ale również ubrań i wnętrz mieszkalnych mogło być inspirowane kontaktami, jakie mieli oni z mieszkańcami państw ościennych, a także doświadczeniami zdobytymi w okresie pobytu w niewoli babilońskiej (586/587-538 przed Chr.).

Celem pracy była inwentaryzacja wybranych naczyniowych roślin leczniczych występujących na terenie Arboretum Wirty, zlokalizowanego w Nadleśnictwie Kaliska oraz ocena ich rozmieszczenia przestrzennego, obfitości i zróżnicowania siedliskowego. Badania terenowe pozwoliły na zinwentaryzowanie łącznie 19 gatunków roślin o udokumentowanych właściwościach leczniczych, których charakterystykę oraz znaczenie fitoterapeutyczne omówiono w pracy.

Najczęściej występującymi gatunkami były Geum urbanum (44 stanowiska), Prunella vulgaris (21 stanowisk) oraz Conyza canadensis (19 stanowisk). Do najrzadziej notowanych należały Leonurus cardiaca (1 stanowisko), Valeriana officinalis (2 stanowiska) oraz Tanacetum vulgare (3 stanowiska). Największą obfitość wykazywały Valeriana officinalis, Prunella vulgaris, Vinca minor oraz Achillea millefolium.

Zinwentaryzowano również typy siedlisk i zbiorowisk roślinnych, w których występowały badane taksony. Większość stanowisk zlokalizowana była w części leśnej arboretum, gdzie dominowały gatunki typowo leśne, hydrofilne i cieniolubne, takie jak Paris quadrifolia czy Stachys sylvatica. W części parkowej częściej obserwowano gatunki synantropijne lub nasadzone, m.in. Conyza canadensis oraz Prunella vulgaris. Przeważającymi siedliskami były lasy mieszane oraz miejsca wzdłuż ścieżek leśnych, natomiast inne często spotykane siedliska obejmowały brzegi jeziora, okolice oczek wodnych oraz trawniki parkowe.

Część taksonów, np. Geum urbanum, była rozpowszechniona na całym obszarze Arboretum, co świadczy o sprzyjających warunkach klimatycznych i edaficznych. Inne gatunki wykazywały wysoką specyficzność siedliskową i występowały punktowo, jak Valeriana officinalis. Kluczowymi czynnikami wpływającymi na rozmieszczenie roślin były wilgotność, stopień nasłonecznienia, typ gleby, konkurencja międzygatunkowa oraz antropopresja. Zaobserwowano także częste występowanie roślin na stanowiskach ekotonowych, np. przy ścieżkach, skrajach lasów i poboczach dróg.

Wszystkie zinwentaryzowane gatunki charakteryzują się wysokim potencjałem leczniczym, obejmującym m.in. działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, uspokajające oraz wspomagające układ krążenia i odpornościowy. Uzyskane wyniki podkreślają znaczenie arboretów jako cennych obiektów badań nad roślinami leczniczymi oraz wskazują na potrzebę rozwoju współpracy między ogrodami botanicznymi, arboretami i uczelniami wyższymi w celu tworzenia kompleksowej dokumentacji, cyfrowych baz danych oraz działań edukacyjnych.

Czosnek (Allium sativum L.) od tysięcy lat zajmuje szczególne miejsce w medycynie tradycyjnej wielu kultur, gdzie był stosowany jako środek wzmacniający, oczyszczający krew oraz chroniący przed chorobami układu krążenia. W systemach etnomedycznych czosnek wykorzystywano w profilaktyce „chorób serca”, zaburzeń krążenia i dolegliwości związanych z nadciśnieniem. Współczesne badania potwierdzają, że głównym związkiem odpowiadającym za wiele z jego właściwości prozdrowotnych jest allicyna, powstająca z alliiny w wyniku działania enzymu allinazy.

Celem pracy było omówienie znaczenia allicyny w prewencji chorób sercowo-naczyniowych, z uwzględnieniem zarówno danych historycznych i etnofarmakologicznych, jak i współczesnych badań klinicznych i biochemicznych. Allicyna wykazuje silne działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, hipolipemizujące oraz wazorelaksacyjne. Mechanizmy te odpowiadają za jej wpływ na obniżenie poziomu LDL i triglicerydów, poprawę funkcji śródbłonka oraz redukcję stresu oksydacyjnego, który odgrywa kluczową rolę w rozwoju miażdżycy. Liczne analizy wskazują również na jej potencjał w obniżaniu ciśnienia tętniczego i wspieraniu ogólnej ochrony układu krążenia.

Połączenie tradycyjnych obserwacji etnomedycznych z dowodami naukowymi pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego czosnek uznawany jest za jedną z najstarszych naturalnych substancji o działaniu kardioprotekcyjnym. Wyniki dostępnych badań potwierdzają, że związki czosnkowe, w tym allicyna, mogą stanowić wartościowy element profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych, a ich stosowanie wpisuje się w ideę integracji medycyny tradycyjnej i współczesnej.

Bibliografia

1. Borlinghaus, J., Albrecht, F., Gruhlke, M. C., Nwachukwu, I. D., Slusarenko, A. J. (2014). Allicin: chemistry and biological properties. Molecules, 19(8), 12591-12618.
2. Rahman, K., Lowe, G. M. (2006). Garlic and cardiovascular disease: a critical review. The Journal of nutrition, 136(3), 736S-740S.
3. Ried, K., Frank, O. R., Stocks, N. P., Fakler, P., Sullivan, T. (2008). Effect of garlic on blood pressure: a systematic review and meta-analysis. BMC cardiovascular disorders, 8(1), 13.
4. Petrovska, B. B., Cekovska, S. (2010). Extracts from the history and medical properties of garlic. Pharmacognosy reviews, 4(7), 106.

Celem niniejszej pracy była analiza porównawcza profilu związków biologicznie aktywnych w kulturach in vitro trzech gatunków należących do rodziny Asteraceae: rumianu żółtego (Anthemis tinctoria), wrotyczu pospolitego (Tanacetum vulgare) oraz rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla). Rośliny te stanowią cenne źródło metabolitów wtórnych o udokumentowanych właściwościach przeciwzapalnych, przeciwutleniających oraz przeciwbakteryjnych, a ich kompozycja fitochemiczna determinuje szerokie możliwości wykorzystania w przemyśle farmaceutycznym, zielarskim i kosmetycznym.

Materiał roślinny wprowadzono do kultur in vitro, a następnie prowadzono w zoptymalizowanych warunkach hodowlanych umożliwiających uzyskanie jednorodnej i powtarzalnej biomasy. Zastosowane metody analityczne pozwoliły na oznaczenie zawartości kluczowych grup metabolitów, w tym polifenoli, flawonoidów i karotenoidów, oraz na porównanie ich poziomu pomiędzy badanymi gatunkami. Uzyskane wyniki ukazały wyraźne różnice w potencjale biosyntetycznym wszystkich trzech roślin, wskazując jednocześnie, że kultury in vitro mogą być efektywnym źródłem wartościowych związków o znaczeniu biologicznym.

Przeprowadzona analiza umożliwiła ocenę możliwości praktycznego wykorzystania pozyskanych metabolitów, szczególnie w kontekście zastosowań farmaceutycznych i prozdrowotnych. Otrzymane rezultaty podkreślają perspektywiczność wykorzystania kultur in vitro Anthemis tinctoria, Tanacetum vulgare oraz Matricaria chamomilla jako standaryzowanego, niezależnego od sezonowości systemu produkcji bioaktywnych substancji roślinnych.

Bibliografia

1. Grys, A., Kania, M., Baraniak, J. (2014). Rumianek–pospolita roślina zielarska o różnorodnych właściwościach biologicznych i leczniczych. Post. Fitoter, 2, 90-93.
2. Singleton, V. L., Orthofer, R., Lamuela-Raventós, R. M. (1999). Analysis of total phenols and other oxidation substrates and antioxidants by means of folin-ciocalteu reagent. Methods in enzymology, 299; 152-178.
3. Dabetić, N., Todorović, V., Panić, M., Radojčić Redovniković, I., Šobajić, S. (2020). Impact of deep eutectic solvents on extraction of polyphenols from grape seeds and skin. Applied Sciences, 10(14), 4830.
4. Lichtenthaler, H. K. (1987). Chlorophylls and carotenoids: Pigments of pjhotosynthetic biomembranes. Methods in Enzymology, Academic Press, 148, 350-382.
5. V. Le, A., E. Parks, S., H. Nguyen, M., & D. Roach, P. (2018). Improving the Vanillin-Sulphuric Acid Method for Quantifying Total Saponins. Technologies, 6(3), 84.

Ekstrakty roślinne stanowią cenne źródło związków bioaktywnych o potencjale pielęgnacyjnym i ochronnym dla skóry. W badaniach skoncentrowano się na ekstraktach ze skalnicy (Saxifraga sp.), omżynu (Buddleja davidii) oraz chmielu zwyczajnego (Humulus lupulus), znanych z właściwości antyoksydacyjnych oraz ochronnych dla skóry [1-3]. Celem badań było opracowanie półstałych form kosmetycznych (emulsji typu O/W) wzbogaconych wybranymi ekstraktami roślinnymi oraz ocena ich stabilności fizykochemicznej i wpływu na wybrane parametry skóry. Wyciągi roślinne wprowadzono do opracowanych wcześniej emulsji kosmetycznych, które poddano w pierwszej kolejności analizie stabilności fizykochemicznej, obejmującej badanie pH, lepkości, wyglądu oraz trwałości emulsji w warunkach przechowywania w różnych temperaturach. Kolejnym etapem było badanie in vivo na grupie 20 ochotników i określenie wpływu preparatów kosmetycznych na wybrane parametry skóry: stopień nawilżenia naskórka (Corneometer® CM 825), przeznaskórkową utratę wody (Tewameter® TM 300) oraz parametry topografii skóry (Visioscan® VC 98). Wyniki wykazały, że opracowane emulsje były stabilne fizykochemicznie, łatwe w aplikacji i dobrze się wchłaniały. Preparaty zawierające kombinację ekstraktów roślinnych poprawiały nawilżenie skóry i parametry jej topografii w porównaniu z formułami kontrolnymi, wskazując na synergistyczne działanie składników aktywnych. Potwierdzono, że półstałe formy kosmetyczne wzbogacone ekstraktami roślinnymi (Saxifraga, Humulus lupulus [3] i Buddleja davidii [2]) stanowią obiecującą bazę dla produktów pielęgnacyjnych, łączących skuteczność działania z komfortem stosowania, a naturalne ekstrakty mogą być kluczowym elementem nowoczesnych, stabilnych i efektywnych preparatów kosmetycznych.

Autorzy pragną podziękować Pani Joannie Żuberek, absolwentce studiów II stopnia na kierunku chemia, specjalność chemia kosmetyczne – za pomoc w pracach laboratoryjnych.

Bibliografia

1. M. Zhang, D. Liu, Y.-Q. Zhang, Y.-Q. J. Appl. Bot. Food Qual 2019, 92, 123-129.
2. M. Dąbrowska, I. Nowak, Materials 2021, 14(15), 4090.
3. M. Dzienisik, M. Marzec, I. Nowak, Materials 2026, 19(4), 821.

Inwazyjne gatunki obce niezaprzeczalnie i bezwzględnie zmieniają krajobrazy Polski i Europy. Sposoby ochrony rodzimych gatunków i siedlisk są często krótkoterminowymi rozwiązaniami, a ich efekt znikomy w skali problemu. Szata roślinna zmieniająca się na skutek zmian klimatycznych, przemieszczania się gatunków, a także coraz większego dominowania gatunków inwazyjnych ulega ujednorodnieniu.

Wystąpienie skupia się na perspektywach edukatora przyrodniczego i możliwościach oddziaływania na świadomość społeczną w ramach prowadzenia zajęć edukacyjnych, spacerów botanicznych, warsztatów dzikiej kuchni i bushcraftu. Omawia dwie postawy - akceptacji nieuniknionego wymierania gatunków rodzimych oraz czynnego działania na rzecz ochrony środowiska i spowalniania procesów inwazji obcych gatunków na skalę lokalną i globalną.

Czy promowanie zbioru i przetwórstwa roślin inwazyjnych (np. nawłoć kanadyjska, robinia akacjowa) odniesie korzystny skutek dla środowiska? Czy perspektywy wykorzystania roślin inwazyjnych rosnących dziko (np. jako drewna, biomasy, surowca zielarskiego) niosą za sobą zagrożenia?

Autorka chce zwrócić uwagę na zmieniające się uwarunkowania zielarstwa współczesnego względem tradycyjnego oraz rozważa strategie, jakie obrać można przy edukacji o rodzimych gatunkach roślin dzikich, by jak najskuteczniej wpłynąć na ich ochronę.

Celem referatu jest analiza sezonowości roślin jadalnych i leczniczych jako elementu kulturowego modelu regulacji zdrowia i równowagi psychicznej w tradycjach Europy Środkowej. Punktem wyjścia jest cykliczna koncepcja czasu rocznego, określana w etnografii jako „Koło Roku”, która w społecznościach agrarnych organizowała zarówno praktyki gospodarskie, jak i systemy znaczeń związane ze zdrowiem, chorobą i przemianą.

W oparciu o źródła etnobotaniczne, staropolskie zielniki oraz opracowania z zakresu historii farmacji i medycyny ludowej przeanalizowano relacje między fenologią roślin a kulturowymi interpretacjami stanów cielesnych i emocjonalnych. Sezonowa dostępność określonych gatunków – m.in. Allium ursinum, Urtica dioica, Armoracia rusticana – była wpisana w szerszy porządek przejść i transformacji, które można interpretować w świetle klasycznej koncepcji rytuałów przejścia (A. van Gennep) oraz kategorii liminalności (V. Turner). Przesilenia i równonoce, wyznaczające przełomy w kalendarzu agrarnym, stanowiły momenty symbolicznej reorganizacji czasu i tożsamości wspólnotowej, a towarzyszące im praktyki kulinarne i zielarskie pełniły funkcję stabilizującą.

Analiza obejmuje cztery główne fazy sezonowe, rozumiane jako kulturowe ramy interpretacji procesów psychofizycznych:

• wiosna – odnowa i mobilizacja (rośliny o silnym działaniu sensorycznym, „oczyszczające” w klasyfikacji ludowej),
• lato – intensyfikacja życia i ekspansja,
• esień – zabezpieczenie i integracja doświadczenia,
• zima – wyciszenie i ochrona.

W tradycji medycyny humoralnej zmienność pór roku wiązano z równowagą jakości (ciepło– zimno, suchość–wilgotność), co wpływało na dobór pokarmów i surowców zielarskich. Podobne mechanizmy odnajdujemy w praktyce klasztornej i zielnikowej, gdzie sezonowość była czynnikiem porządkującym terapię i dietę. Z perspektywy etnopsychologicznej cykliczne włączanie roślin do praktyk wspólnotowych – zbioru, przetwarzania i spożycia – mogło pełnić funkcję regulacyjną, wzmacniając poczucie ciągłości, przewidywalności i zakorzenienia w rytmie natury, a tym samym redukując napięcia związane z niepewnością i zmianą.

Referat proponuje interpretację „Koła Roku” jako historycznego modelu samoregulacji kulturowej, w którym rośliny jadalne i lecznicze stanowiły zarówno materialne, jak i symboliczne narzędzia utrzymywania równowagi psychofizycznej. Analiza ta wpisuje się w interdyscyplinarne badania nad relacją między historią nauk medycznych, etnobotaniką i antropologią kulturową, wskazując, że sezonowość była nie tylko kategorią biologiczną, lecz również strukturą znaczeń organizującą doświadczenie człowieka.

Bibliografia

1. Szcześniak, K. (2022). Świat zamów światem roślin na pograniczu wschodniej i zachodniej słowiańszczyzny. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
2. Sroka, G. F. (1990). Poradnik ziołowy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych.
3. Ożarowski, A. (red.). (1980). Ziołolecznictwo. Poradnik dla aptekarzy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (PZWL).
4. Simonienko, K., Murawiec, S., & Tryjanowski, P. (red.). (2024). Ekopsychiatria. Jak bliskość natury wpływa na naszą psychikę. Gliwice: Wydawnictwo Naukowe Helion.
5. Danetzky, C., & Guri, M. (2023). Rauhnächte und Jahreskreisfeste. München: Piper Verlag.
6. Storl, W.-D. (2022). Pflanzen der Kelten. Heilkunde, Pflanzenzauber, Baumkalender. Aarau: AT Verlag.
7. Lisek, K. (2025). Słowiańska magia ziół. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Wystąpienie prezentuje wyniki projektu „Leki naszych prababek”, którego celem jest analiza tradycyjnej wiedzy ludowej dotyczącej wykorzystania roślin leczniczych w kontekście współczesnej wiedzy etnofarmakologicznej i fitochemicznej.

Materiał badawczy stanowią dane jakościowe pozyskane metodą wywiadów pogłębionych przeprowadzonych z respondentami znającymi lub praktykującymi medycynę ludową w południowej Polsce. Zebrany materiał obejmuje informacje dotyczące zastosowań terapeutycznych roślin, identyfikacji gatunków, a także sposobów ich zbioru, przetwarzania i stosowania.

Na podstawie analizy wywiadów wytypowano dziesięć gatunków roślin leczniczych, których tradycyjne zastosowania poddano krytycznej analizie porównawczej z danymi literaturowymi z zakresu etnofarmakologii, farmakognozji oraz medycyny opartej na dowodach. Uwzględniono zarówno potwierdzone kierunki działania biologicznego, jak i aspekty bezpieczeństwa stosowania.

Uzyskane wyniki pozwoliły na ocenę stopnia zgodności pomiędzy wiedzą ludową a współczesnymi danymi naukowymi, wskazując na znaczący potencjał poznawczy tradycyjnych praktyk zielarskich, przy jednoczesnym uwidocznieniu obszarów wymagających dalszej weryfikacji eksperymentalnej.

Bibliografia

1. Celiński, R., Krzemińska, B., Grzywa-Celińska, A., Szewczyk, G., & Szewczyk, K. D. S. (2024). A review on the potential use of medicinal plants from the Apiaceae and the Rosaceae families in cardiovascular diseases—experimental evidence and traditional applications. Applied Sciences, 14, 3728. https://doi.org/10.3390/app14093728
2. Melnyk, N., Vlasova, I., Skowrońska, W., Bazylko, A., Piwowarski, J. P., & Granica, S. (2022). Current knowledge on interactions of plant materials traditionally used in skin diseases in Poland and Ukraine with human skin microbiota. International Journal of Molecular Sciences, 23, 9644. https://doi.org/10.3390/ijms23179644
3. Musiał, K. (2017). Rośliny lecznicze w najwcześniejszych dokumentach wiedzy medycznej. Rozprawy Społeczne, 11(4), 56–63. https://doi.org/10.29316/rs.2017.39
4. Olas, B., Różański, W., Urbańska, K., Sławińska, N., & Bryś, M. (2024). New light on plants and their chemical compounds used in Polish folk medicine to treat urinary diseases. Pharmaceuticals, 17, 435. https://doi.org/10.3390/ph17040435
5. Sõukand, R., Quave, C. L., Pieroni, A., et al. (2013). Plants used for making recreational tea in Europe: A review based on specific research sites. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 9, 58. https://doi.org/10.1186/1746-4269-9-58
6. Łuczaj, Ł., Fischer, A., Klepacki, P., Kujawska, M., & Sosnowska, J. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Mięta (Mentha spp.) należy do grupy roślin aromatycznych cenionych zarówno ze względu na właściwości prozdrowotne, jak i szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym oraz kosmetycznym. Jej aktywność biologiczna wynika przede wszystkim z obecności metabolitów wtórnych, takich jak związki fenolowe, flawonoidy oraz olejki eteryczne. Celem niniejszej pracy była ocena potencjału biosyntezy wybranych grup metabolitów wtórnych w kulturach in vitro trzech gatunków mięty: mięty jabłkowej (Mentha suaveolens L.), mięty kłosowej (Mentha spicata L.) oraz mięty pieprzowej (Mentha × piperita L.).

Materiał roślinny uzyskano poprzez wprowadzenie nasion do kultur in vitro po zastosowaniu opracowanej procedury sterylizacji. Hodowle prowadzono w kontrolowanych warunkach środowiskowych, umożliwiających uzyskanie jednorodnej i powtarzalnej biomasy roślinnej. Następnie oznaczono zawartość wybranych grup związków bioaktywnych, co pozwoliło na porównanie profilu fitochemicznego badanych gatunków. Uzyskane wyniki wykazały zróżnicowanie zdolności biosyntetycznych poszczególnych gatunków mięty, wskazując na ich odmienne możliwości akumulacji metabolitów wtórnych w warunkach hodowli in vitro.

Przeprowadzona analiza potwierdziła, że kultury in vitro mogą stanowić efektywny i kontrolowany system pozyskiwania cennych związków biologicznie aktywnych z roślin rodzaju Mentha. Otrzymane rezultaty podkreślają potencjał wykorzystania takich kultur jako alternatywnego źródła surowca roślinnego, niezależnego od warunków środowiskowych i sezonowości upraw.

Bibliografia:

1. Le, A.V., Parks, S. E., Nguyen, M. H., Roach, P. D. (2018). Improving the vanillinsulphuric acid method for quantifying total saponins. Technologies, 6(3), 84.
2. Lichtenthaler, H. K. (1987). Chlorophylls and carotenoids: Pigments of pjhotosynthetic biomembranes. Methods in Enzymology, Academic Press, 148, 350-382.
3. Singleton, V. L., Orthofer, R., Lamuela-Raventós, R. M. (1999). Analysis of total phenols and other oxidation substrates and antioxidants by means of Folin-Ciocalteu reagent. Methods in enzymology, 299; 152-178.

Artykuł poświęcony jest adresom hołdowniczym – szczególnej formie druku okazjonalnego, który umieścić należy na styku typografii, rzemiosła artystycznego, grafiki użytkowej oraz literatury okolicznościowej. Niezwykle popularne w Polsce w XIX i na początku XX wieku adresy hołdownicze, czyli w okresie gdy każda postawa patriotyczna miała ogromne znaczenie.

Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu posiada dużą kolekcję adresów hołdowniczych podarowanych Marii Konopnickiej w 1902 roku z okazji jubileuszu 25-lecia pracy literackiej pisarki. Istotnym elementem tych dokumentów była, poezja okolicznościowa, wykorzystywana do podkreślenia rangi wydarzenia i osoby obdarowywanej. Teksty te wpisywały się w szerszy kontekst kultury celebracji (funkcja kommemoratywna) i oficjalnego języka epoki.

Adresy hołdownicze mające charakter unikalny, gdyż zazwyczaj wykonywane były pojedyncze egzemplarze, pozostają do dzis wizytówką ówczesnej sztuki introligatorskiej, malarstwa miniaturowego i liternictwa. Artykuł ukazuje je, jako cenne źródło badań nad kulturą narodową przełomu XIX i XX wieku, podkreślając ich znaczenie zarówno artystyczne, jak i historyczne. Zwłaszcza w kontekście idei syntezy sztuk mającej wielką popularność w II połowie XIX wieku w Europie (John Ruskin, Stanisław Wyspiański, Zenon Przesmyki Miriam). Ponadto w artykule omówiono inspiracje historyzmem, secesją oraz rodzącą się nowoczesnością, ich wpływie na kompozycję i ornamentykę adresów hołdowniczych bogatych w motywy roślinne pełne symboliki.

Młode Polki to nazwa określająca członkinie (druhny) katolickiej organizacji młodzieży żeńskiej działającej w Drugiej Rzeczypospolitej na terenie Wielkopolski, funkcjonująca w języku urzędowym przez dziesięć lat. Zwyczajowo posługiwano się nią zarówno przed jej formalnym wprowadzeniem w 1924 roku (Związek Młodych Polek), jak i po reorganizacji z 1934 roku, kiedy organizacja przemianowana została na Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej. Funkcjonujący w latach 1924-1934 Związek Młodych Polek był członkiem ogólnopolskiego Zjednoczenia Młodzieży Polskiej. Najniższym szczeblem w strukturze organizacyjnej były stowarzyszenia. W ramach ich działalności – oprócz propagowania nauki katolickiej – istotną rolę odgrywało przygotowanie praktyczno-zawodowe młodzieży. Przykładem szerzenia wiedzy praktycznej było m.in. wezwanie do zainteresowania się tematyką zielarstwa propagowane na łamach prasy organizacyjnej w pierwszej połowie lat 30. Materiał badawczy wykorzystany przez autora stanowiły przede wszystkim wydawane w Poznaniu miesięczniki o zasięgu ogólnokrajowym: „Kierownik Stowarzyszeń Młodzieży” (od września 1934 roku ukazujący się jako „Kierownik”) oraz „Młoda Polka”. Choć inicjatywa związana z zielarstwem została zapoczątkowana na szczeblu Zjednoczenia Młodzieży Polskiej, obejmującego zarówno organizacje męskie, jak i żeńskie, referat koncentruje się na sposobie jej recepcji i realizacji w środowisku Młodych Polek. W tym kontekście określenie, które miało charakter regionalny i formalnie odnosiło się do stowarzyszeń działających w Wielkopolsce, jest używane w referacie jako kategoria analityczna wobec ogólnopolskiego katolickiego ruchu młodzieży żeńskiej. Uprawnia do tego fakt, iż wspomniany miesięcznik „Młoda Polka” tworzył wspólną przestrzeń ideową i tożsamościową jego czytelniczek.

Celem referatu jest próba przybliżenia tego, w jaki sposób kierownictwo organizacji postrzegało realizację „czynu zielarskiego” przez stowarzyszenia. Autor analizuje motywy towarzyszące rozpoczęciu akcji zbierania dziko rosnących ziół oraz przedstawia, w jaki sposób działania te miały być podejmowane w praktyce. W referacie autor wspomina również o „ślepych torach akcji zielarskiej”, które mogły stanąć na przeszkodzie w jej skutecznej realizacji. Analiza materiału źródłowego wskazuje, że inicjatywa zielarska była przede wszystkim formą wychowania i kształtowania praktycznych umiejętności uczestniczek akcji. Jej realne efekty pozostają trudne do jednoznacznej oceny.

Bibliografia

1. „Kierownik Stowarzyszeń Młodzieży” 1933-1935 (od nr 9/1934 jako: „Kierownik”)
2. „Młoda Polka” 1933-1935
3. Wilczyński L., „Sprawie służ!”. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Wielkopolsce (działalność ogniw terenowych 1919–1939), Toruń 2012.
4. Wilczyński L., Młode Polki. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Wielkopolsce 1918-1939, Toruń 2005.
5. Związek Młodych Polek w Poznaniu 1919-1929, Poznań 1929.
6. Żurowska F., Kółka wychowawcze w Stowarzyszeniach Młodzieży Polskiej, „Przewodnik Społeczny” 1932, nr 5, s. 77-92.

Koncepcja terapii biologicznej, jako metody leczniczej wykorzystującej metody przyrodolecznictwa, rozwinęła się w międzywojennych Niemczech, jako uzupełnienie lub alternatywa wobec niemieckiej medycyny szkolnej. Terapia biologiczna zakładała wykorzystanie dietoterapii, preparatów roślinnych i mineralnych, zabiegów przyrodolecznictwa i innych metod, jako warunków przywrócenia i zachowania zdrowia. Przedstawiciele tego nurtu tworzyli środowisko skupione wokół powołanego w 1927 r. czasopisma „Hippocrates”. Należeli do nich m.in. dr Erwin Liek, dr Hans Much, dr Bernhard Aschner, dr Heinrich Meng, prof. August Bier i inni. W II RP terapia biologiczna jako nurt „medycyny neohippokratesowej” zaznaczyła pewien wpływ jako nurt refleksji nad praktyką medyczną w środowiskach farmaceutów i lekarzy polskich w połowie lat trzydziestych.

Bibliografia

1. Gerhard Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym: według odczytu o medycynie neohippokratesowej wygłoszony w listopadzie 1933r. Zagranicą na dwu wydziałach lekarskich i w kilku towarzystwach lekarskich przez dr-a med. Gerharda Madaus’a, Warszawa 1934.
2. Franciszek Herod, Przyszłość Aptekarstwa, Referat wygłoszony na Zjeździe P.P.T.F. w dniu 9 maja 1935 roku w Katowicach, Wiadomości Farmaceutyczne, 1935, nr. 21, s. 300-304.
3. K. Bross, Dlaczego rozbrzmiewa tak szerokiem echem hasło powrotu do hippokratesowych pojęć lekarskich? Medycyna Praktyczna, 1936, r. 10, s. 186-192.
4. Wincenty Harembski, Aktualne zagadnienia ziołolecznictwa, Medycyna Praktyczna, 1936, r. 10, s. 67-70.

Teodor Torosiewicz (1789-1876), farmaceuta, właściciel apteki, członek licznych towarzystw naukowych, był także autorem wielu artykułów z zakresu nauk przyrodniczych. Wśród nich znalazły się prace zawierające przegląd wcześniejszych doświadczeń oraz wyniki badań własnych, dotyczących zagadnienia przenikania promieni świetlnych o określonych pasmach przez ściany naczyń wykonanych z różnych kolorów szkła i wpływ tych czynników na jakość przechowywanych substancji wrażliwych na światło. W grupie wymienionych przez Torosiewicza preparatów, których on oraz jego poprzednicy użyli do wspomnianych doświadczeń i badań, znalazły się także preparaty roślinne, między innymi sproszkowane części roślin („pyły roślinne”). Ponadto, w interesujących nas pismach Torosiewicz przywołał doświadczenie sprawdzające wpływ koloru szkła, z jakiego zbudowane są cieplarnie i inspekty, na wegetację uprawianych w nich roślin.

Bibliografia

1. Torosiewicz T., O przechowywaniu lekarstw w naczyniach szklannych zabarwionych, „Pamiętnik Farmaceutyczny Krakowski” 1836, t. 3, s. 33-38.
2. Torosiewicz T., Ueber die zweckmässige Aufbewahrung der Arzneimittel in gefärbten Gefässen, „Repertorium für die Pharmacie” (dalej „RfP”) 1836, t. 57, s. 335-343.
3. Torosiewicz T., Nachtrag zu der Abhandlung über die zweckmässige Aufbewahrung der Arzneien in gefärbten Gläsern, „RfP” 1843, t. 81, s. 314-318.
4. O przechowywaniu lekarstw w naczyniach szklannych zabarwionych, „Czasopismo Towarzystwa Aptekarskiego” 1873, nr 12, s. 178-181.
5. Roeske W., Teodor Torosiewicz (1789-1876), Warszawa 1962.
6. Ruziewicz Z., Fotochemia w pracach dawnych badaczy polskich. Część I: wiek dziewiętnasty, „Wiadomości Chemiczne” 1997, t. 51, nr 5-6, s. 384-410.

Polskiemu przemysłowi farmaceutycznemu od jego zarania towarzyszył silny komponent luterański, który nadali mu na początku XIX wieku imigranci z ziem niemieckich. Podczas prezentacji przyjrzymy się zasłużonym dla farmacji warszawskim rodzinom ewangelickim, głównie Spiessom i Klawe – skąd i w jakich okolicznościach przybyły do Warszawy, jaki wkład wniosły do rozwoju regionu, na ile trwale zakorzeniły się w kulturze polskiej. Omówimy postaci pionierów farmacji i ich kontynuatorów: Henryka Bogumira Spiessa (1785–1835), Henryka Klawe (1832–1926), a także nieco mniej znaną postać Konstantego Potockiego (1886–1967) i jego potomków. Przypomnimy ich związki z przemysłem chemiczno-farmaceutycznym od jego narodzin we wsi Tarchomin w 1823 roku aż do losów „Polfy” Tarchomin w okresie PRL, ze szczególnym uwzględnieniem wytwarzanych przez nich leków ziołowych. Źródłami informacji są zbiory Teodora Kikty, wspomnienia, artykuły prasowe i opracowania.

Bibliografia

1. Muzeum Farmacji w Warszawie, Księga Nabytków 67 – Spuścizna dr. Teodora Kikty, Teczki 1–79 (maszynopisy, wypisy i inne materiały o ewangelikach warszawskich).
2. 185 lat warszawskiej farmacji, opracowanie zbiorowe, Warszawa 2010.
3. Budrewicz O., Sagi warszawskie. Spiessowie, „Stolica” 28.08.1966, nr 35, s. 4–5.
4. Kasprzycki J., Warszawskie pożegnania nr 550. Klawe na Gizowie, „Życie Warszawy” 8–9.11.1980, nr 263, s. 12.
5. Kasprzycki J., Warszawskie pożegnania. Nr 461. Od Daniłowicza do Spiessa, „Życie Warszawy” 10–11.02.1979, nr 32, s. 12.
6. Kikta T., Dr Stanisław Klawe, założyciel i prezes Tow. Przem. Chem.-Farm. d. Magister Klawe (1877–1955), „Informator Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego” 1989, nr 12 (luty), s. 17–21.
7. Kikta T., Karty z historii Warszawskich Zakładów Farmaceutycznych „Polfa” 1824–1974, Warszawa 1975.
8. Kikta T., Konstanty Potocki (1886–1967), „Farmacja Polska” 1994, nr 9, s. 392–397.
9. Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce (1823–1939), oprac. A. Chodkowska, Warszawa 2007.
10. Kikta T., Z mikroskopijnego zarodnika pleśni wyrósł wielki przemysł, Warszawa 1966.
11. Kikta T., Zapomniane karty z przeszłości Tarchomina, Warszawa 1964.
12. Klawe-Mazurowa M., Z Meklemburgii do Warszawy: dzieje potomków Jana Henryka Klawe, Warszawa 2017.
13. Klawe-Mazurowa M., Z rodzinnego albumu, Warszawa 2022.
14. Spiess S., Ze wspomnień melomana, Kraków 1963.

Rodzaj gojnik, Sideritis (Lamiaceae) obejmuje ponad 150 gatunków, które naturalnie występują w rejonie śródziemnomorskim. Nazwa rodzaju wywodzi się z greckiego sideros, co oznacza żelazo i wiąże się z dawnym zastosowaniem gojnika w leczeniu ran zadanych bronią żelazną. Gojnik od wieków stosowany jest w medycynie ludowej w postaci naparów o przyjemnym, aromatycznym, ziołowym smaku w łagodzeniu dolegliwości żołądkowojelitowych i kaszlu związanego z przeziębieniem. Według Europejskiej Agencji Leków, surowcem jest ziele czterech gatunków gojnika, S. scardica, S. clandestina, S. raeseri oraz S. syriaca. Jednym z gatunków tego rodzaju jest S. hyssopifolia, gojnik hyzopolistny, gatunek występujący w południowo-zachodniej Europie, gdzie jest powszechnie stosowany w postaci herbaty (znanej jako herbata górska "té de monte", żółta herbata "té amarillo" czy osiołkowa herbata "té borriquero") wspomagającej trawienie oraz w leczeniu wrzodów żołądka. Badania naukowe z ostatnich lat wykazały m.in. działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, a także hipolipemizujące ziela S. hyssopifolia. Surowiec ten jest bogaty w związki fenolowe, diterpeny i olejek eteryczny. Opracowanie protokołu namnażania S. hyssopifolia pozwoliłoby na uprawę gojnika na większą skalę, dzięki czemu można byłoby chronić zasoby naturalne tego cennego gatunku, który jest obecnie nadmiernie pozyskiwany z dzikich stanowisk. Jednym z alternatywnych sposobów rozmnażania roślin jest namnażanie w kulturze in vitro, co pozwala na pozyskanie materiału roślinnego niezależnie od pory roku czy strefy klimatycznej. Celem badań było namnażanie pędów gojnika metodą in vitro na agarowym (0,7%) podłożu Murashige i Skooga uzupełnionym kwasem indolilo-3-octowym (0,1 mg/L) i meta-topolinem (0,5 mg/L) z zastosowaniem lamp LED o różnej długości fali tj. światła białego (3900K), czerwonego (660 i 730 nm), niebieskiego (460 nm) i mieszanego (70% światła czerwonego i 30% światła niebieskiego) przez 28 dni. Najwyższy współczynnik namnażania osiągnięto na świetle niebieskim, tj. 7.3 pędów i pąków/eksplantat. W warunkach kontrolnych (pędy hodowane na świetle fluorescencyjnym) współczynnik ten był ok. 2-krotnie niższy. Światło niebieskie wpływało także korzystnie na morfologię namnożonych pędów. Pęd główny osiągał długość ok. 4 cm. Kolejnym etapem badań będzie ocena podobieństwa genetycznego namnożonych pędów z zastosowaniem metody ISSR a także badania fitochemniczne.

Bibliografia

1. González-Burgos, E., Carretero, M. E., & Gómez-Serranillos, M. P. (2011). Sideritis spp.: Uses, chemical composition and pharmacological activities—A review. Journal of Ethnopharmacology, 135(2), 209-225.
2. Żyżelewicz, D., Kulbat-Warycha, K., Oracz, J., & Żyżelewicz, K. (2020). Polyphenols and Other Bioactive Compounds of Sideritis Plants and Their Potential Biological Activity. Molecules, 25(16), 3763.
3. Coto, E., Fernandez, N., Garcia, J. J., Diez, M. J., Sahagun, A. M., & Sierra, M. (2019). Assessment of the Antioxidant/Hypolipidemic Relationship of Sideritis hyssopifolia in an Experimental Animal Model. Molecules, 24(11), 2049
4. Rodríguez-Lyon, L., et al. (2000). Flavone glycosides containing acetylated sugars from Sideritis hyssopifolia. Magnetic Resonance in Chemistry, 38(8), 684–687.
5. Farmakopea Polska. XIII. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych; 2023.
6. Livadariu, O., Maximilian, C., Rahmanifar, B., & Cornea, C. P. (2023). LED Technology Applied to Plant Development for Promoting the Accumulation of Bioactive Compounds: A Review. Plants, 12(5).

Psidium cattleyanum Sabine (F. Myrtaceae), zwane potocznie gujawą truskawkową (strawberry guava or araça), od stuleci zajmuje istotne miejsce w tradycyjnej medycynie ludowej tropikalnych regionów Ameryki Południowej i Afryki. W lecznictwie ludowym stosowana była w terapii infekcji, zaburzeń żołądkowo-jelitowych oraz stanów zapalnych, stanowiąc ważny element dziedzictwa etnofarmakologicznego tych społeczności. Pomimo bogatej historii zastosowań tradycyjnych, właściwości dermatologiczne tej rośliny pozostawały dotąd niedostatecznie poznane.

Celem niniejszej pracy była charakterystyka składu fitochemicznego liści i owoców P. cattleyanum oraz ocena ich właściwości biologicznych in vitro ze szczególnym uwzględnieniem potencjalnych zastosowań w pielęgnacji i ochronie skóry. Materiał roślinny zebrany na wyspie Santo Antão Island (Cape Verde) poddano ekstrakcji z wykorzystaniem mieszaniny metanol – aceton – woda (3:1:1, v/v/v) oraz 70% etanolu, a następnie frakcjonowaniu. Oznaczono całkowitą zawartość fenoli, flawonoidów oraz kwasów fenolowych metodami spektrofotometrycznymi. Profilowanie z użyciem UHPLC-DAD-ESI-IT-MS pozwoliło zidentyfikować 42 związki fenolowe. Aktywność przeciwutleniającą oceniono testami DPPH˙ and ABTS˙+, natomiast potencjał przeciwstarzeniowy i rozjaśniający skórę – poprzez inhibicję kolagenazy, elastazy i tyrozynazy. Zbadano również działanie przeciwbakteryjne wobec patogenów skórnych (Cutibacterium acnes, Staphylococcus aureus oraz Staphylococcus epidermidis) oraz cytotoksyczność na liniach komórek GMK (MTT test).

Ekstrakt metanolowo-acetonowo-wodny oraz jego frakcja butanolowa wykazały najwyższą zawartość polifenoli i najsilniejszą aktywność antyoksydacyjną. Frakcje butanolowa i octanowo-etylowa najskuteczniej hamowały aktywność enzymów kolagenazy, elastazy i tyrozynazy. Wszystkie badane ekstrakty charakteryzowały się działaniem bakteriostatycznym wobec bakterii związanych z trądzikiem, a także synergistycznym lub neutralnym współdziałaniem z wybranymi antybiotykami, bez wykazania antagonizmu. Nie obserwowano istotnej cytotoksyczności w stężeniach biologicznie aktywnych..

Otrzymane wyniki potwierdzają, że ekstrakt z liści P. cattleyanum jest bogatym źródłem związków fenolowych o wielokierunkowej aktywności biologicznej. Stanowi przykład rośliny, która łączy tradycyjną wiedzę etnofarmaceutyczną z nowoczesnymi badaniami fitochemicznymi, otwierając perspektywy dla jej zastosowania w dermokosmetykach oraz preparatach fitofarmaceutycznych. Tym sam podkreśla znaczenie roślin leczniczych jako pomostu między dziedzictwem kulturowym w współczesną nauka o zdrowiu i urodzie.

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus L.) jest rośliną wieloletnią należąca do rodziny makowatych (Papaveraceae). Do najważniejszych metabolitów wtórnych należą alkaloidy izochinolinowe: pochodne benzofenantrydyny, protopiny, protoberberyny i aporfiny oraz alkaloidy chinolizydynowe. Ziele glistnika zawiera także związki polifenolowe: kwasy fenolowe i flawonoidy, kwasy organiczne oraz karotenoidy. Z kolei żółtopomarańczowy sok glistnika oprócz alkaloidów bogaty jest w glikoproteiny oraz chelidocysteinę (1,2). Niesłabnące zainteresowanie glistnikiem związane jest z jego wielokierunkowym działaniem. Liczne dowody naukowe potwierdzają jego właściwości spazmolityczne, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Z drugiej jednak strony ze względu na hepatotoksyczność alkaloidów HMPC (Committee on Herbal Medicinal Products) negatywnie ocenił bezpieczeństwo wykorzystania glistnika w monoterapii (3). W Polsce zgodnie z uchwałą nr 1/2024 zespołu do spraw suplementów diety z dnia 10 września 2024 roku glistnik jaskółcze ziele jest niedozwolony do stosowania w suplementach diety (4). Niemniej jednak ze względu na właściwości cytotoksyczne alkaloidów, ekstrakty z glistnika mogą znaleźć potencjalne zastosowanie w leczeniu chorób nowotworowych co potwierdzają liczne badania na liniach komórkowych nowotworów (5-7). Z tego względu konieczne są dalsze badania jednoznacznie potwierdzające działanie lecznicze ekstraktów z glistnika.

Bibliografia

1. Nawrot J, Wilk-Jędrusik M, Nawrot S, Nawrot K, Wilk B, Dawid-Pać R, et al. Milky Sap of Greater Celandine (Chelidonium majus L.) and Anti-Viral Properties. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020;17(5):1540.
2. Zielińska S, Jezierska-Domaradzka A, Wójciak-Kosior M, Sowa I, Junka A, Matkowski AM. Greater Celandine's Ups and Downs-21 Centuries of Medicinal Uses of Chelidonium majus From the Viewpoint of Today's Pharmacology. Front Pharmacol. 2018;9:299.
3. EMA: Assessment report on Chelidonium majus L. hCoHMPH. 2011.
4. Uchwała_1_2024_dostępna.pdf.
5. Warowicka A, Popenda Ł, Bartkowiak G, Musidlak O, Litowczenko-Cybulska J, Kuźma D, et al. Protoberberine compounds extracted from Chelidonium majus L. as novel natural photosensitizers for cancer therapy. Phytomedicine. 2019;64:152919.
6. Warowicka A, Qasem B, Dera-Szymanowska A, Wołuń-Cholewa M, Florczak P, Horst N, et al. Effect of Protoberberine-Rich Fraction of Chelidonium majus L. on Endometriosis Regression. Pharmaceutics. 2021;13(7):931.
7. Tuzimski T, Petruczynik A, Plech T, Kaproń B, Makuch-Kocka A, Szultka-Młyńska M, et al. Determination of Selected Isoquinoline Alkaloids from Chelidonium majus, Mahonia aquifolium and Sanguinaria canadensis Extracts by Liquid Chromatography and Their In Vitro and In Vivo Cytotoxic Activity against Human Cancer Cells. Int J Mol Sci. 2023;24(7).

Malina zwyczajna Rubus idaeus L. od dawna jest uprawiana i szeroko stosowana w różnych krajach w medycynie ludowej i oficjalnej. Do Farmakopei Europejskiej weszła monografia „Liście maliny”, w której surowiec jest standaryzowany pod względem zawartości garbników. W medycynie ludowej do leczenia wielu dolegliwości szeroko stosuje się liście maliny, które zbiera się i wysusza wraz z łodygami. Liście i łodygi maliny są źródłem związków polifenolowych (flawonoidów, kwasów hydroksycyjanowych, garbników) o działaniu przeciwutleniającym, przeciwzapalnym, ranogojącym, przeciwreumatycznym i przeciwwirusowym. Pod koniec lata i na początku jesieni pędy maliny zawsze przycina się w celu zwiększenia przyszłych urodzajów. Bez prawidłowego jesiennego przycinania nie można liczyć na obfite owocowanie w następnym roku. Zagęszczone krzewy dają słabe zbiory, chorują i giną. Selekcjonerzy na całym świecie stworzyli wiele odmian malin, w tym odmiany remontantowe, które owocują wielokrotnie w ciągu sezonu. Przycinanie rozpoczyna się od dwuletnich pędów, które zakończyły owocowanie i stopniowo wysychają. Odmiany remontantowe owocują na pędach pierwszego roku, dlatego jesienne przycinanie krzewów maliny remontantowej jest całkowite — wszystkie gałęzie są przycinane u korzenia i spalane. Dlatego takie pędy maliny budzą zainteresowanie jako perspektywiczny surowiec roślinny dla potrzeb przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego. Aktualnym zadaniem farmacji pozostaje obecnie bezodpadowa produkcja roślinnych środków leczniczych. Organy wegetatywne maliny zwyczajnej zawierają kwasy hydroksycynamonowe, które stanowią obiecującą grupę substancji biologicznie czynnych, mających szerokie zastosowanie w medycynie i kosmetologii.

Celem pracy były porównawcze badania jakościowe i ilościowe dotyczące zawartości kwasów hydroksycynamonowych w liściach i łodygach maliny, które zostały zebrane jesienią podczas przycinania pędów. Ponieważ we wrześniu pojawiają się już pierwsze liście maliny, które zmieniają kolor, do badań porównawczych z zielonymi liśćmi wybrano również czerwone liście maliny. Badane łodygi podzielono na trzy strefy: górną łodygę – 25 cm od wierzchołka łodygi do środka, środkową łodygę – 25 cm środkowej części łodygi, dolną łodygę – 25 cm dolnej części łodygi przy korzeniu.

Za pomocą reakcji jakościowych w ekstraktach alkoholowo-wodnych z łodyg i liści maliny zwyczajnej zidentyfikowano kwasy hydroksycynamonowe. Lokalizację kwasów hydroksycynamonowych w surowcu maliny zwyczajnej ustalono za pomocą reakcji histochemicznych na świeżym surowcu, które zarejestrowano za pomocą mikroskopu świetlnego i aparatu fotograficznego.

Metodą spektrometrii diferencjalnej z użyciem odczynnika azotynowo-molibdenowego określono zawartość sumy kwasów hydroksycynamonowych w liściach i łodygach maliny zwyczajnej. Stwierdzono, że w liściach maliny zawartość kwasów hydroksycynamonowych jest prawie dwukrotnie większa niż w łodygach. W czerwonych liściach maliny zawartość kwasów hydroksycynamonowych jest o 10% wyższa niż w zielonych liściach (odpowiednio 1,98±0,09% i 1,78±0,08). W badanych częściach łodyg najwyższa zawartość kwasów hydroksycynamonowych stwierdzono w górnych łodygach (1,16±0,06%), a najniższa zawartość – w dolnych łodygach (0,95±0,05%). Zawartość kwasów hydroksycynamonowych zmniejsza się w łodydze bliżej korzenia, co można wyjaśnić tym, że w dolnej części łodygi znajduje się wiele zdrewniałych części, odpowiednio, w takiej części rośliny spodziewana jest mniejsza ilość związków wtórnej syntezy.

Podsumowując, zgodnie z przeprowadzonymi badaniami składu jakościowego i ilościowego kwasów hydroksycynamonowych liści i łodyg maliny zwyczajnej są one obiecującym źródłem tej grupy substancji biologicznie czynnych do potrzeb przemysłu fitochemicznego.

Herbatka miętowa to jeden z najpopularniejszych naparów ziołowych, pitych nie tylko w celu poprawy trawienia. Nie da się jednak ukryć, że to mięta pieprzowa zdominowała swoją konkurencję. Wspomniana herbatka stała się niejako synonimem naparu z liści tego gatunku. Ale - można inaczej. Zwłaszcza, jeśli poszukuje się innego smaku. Kilka regałów dalej, pomiędzy przyprawami leży mięta zielona. A nieco dalej, podczas wycieczki nieutwardzonymi drogami, pośród pól i łąk, z dala od sklepowej półki samodzielnie można zebrać i wysuszyć miętą polną. Jak to mówią - każdy znajdzie coś dla siebie. I pod względem kulinarnym, i na poziomie pierwiastków.

Bibliografia

1. Zhang J., Li M., Zhang H., Pang X., Comparative investigation on aroma profiles of five different mint (Mentha) species using a combined sensory, spectroscopic and chemometric study, Food Chemistry, Volume 371, 2022
2. Kiełtyka-Dadasiewicz A., Jabłońska-Trypuć A., Taraseviciene Z., Kubat-Sikorska A., Charakterystyka i właściwości użytkowe surowców miętowych, Towaroznawcze Problemy Jakości nr 1 (46) 2016 93-105
3. Bienia B., Kozielska E., Rośliny przyprawowe wykorzystywane w tradycyjnej kuchni Podkarpacia, Turystyka wiejska i dziedzictwo wsi w kontekście pandemii SARS-CoV-2, Instytut Zootechniki, PIB, Kraków 2021

Badania przeprowadzono w środkowej części doliny Wieprza, na obszarze Nadwieprzańskiego Parku Krajobrazowego. Celem pracy była ocena znaczenia półnaturalnych i naturalnych łąk jako źródła roślin zielarskich i leczniczych, z uwzględnieniem ich potencjału surowcowego oraz roli w zachowaniu dziedzictwa etnobotanicznego regionu.

Na podstawie analiz fitosocjologicznych stwierdzono występowanie 266 gatunków roślin naczyniowych, w tym 76 taksonów o właściwościach leczniczych, dietetycznych i przyprawowych (ok. 30% flory badanych zbiorowisk). Do najczęściej notowanych należały m.in. Achillea millefolium, Plantago lanceolata, Urtica dioica, Taraxacum officinale, Valeriana officinalis oraz gatunki z rodzaju Mentha. Gatunki te są szeroko opisywane w literaturze fitoterapeutycznej jako rośliny o działaniu przeciwzapalnym, wykrztuśnym, moczopędnym i uspokajającym, a ich zastosowanie znajduje potwierdzenie zarówno w tradycji ludowej, jak i współczesnych opracowaniach farmakologicznych (Olas i in. 2024).

Największe bogactwo roślin zielarskich odnotowano w świeżych i umiarkowanie wilgotnych łąkach użytkowanych ekstensywnie, co potwierdza obserwacje dotyczące znaczenia tradycyjnych form gospodarowania dla zachowania różnorodności gatunków użytkowych (Ługowska, Skrajna 2024). Łąki te można traktować jako naturalne rezerwuary surowców zielarskich, których obecność pozostaje w ścisłym związku z historią użytkowania krajobrazu.

W kontekście etnobotanicznym wiele z odnotowanych gatunków było tradycyjnie zbieranych i wykorzystywanych w polskiej wsi zarówno w celach leczniczych, jak i dietetycznych (Łuczaj, Szymański 2007). Badania nad etnomedycyną wskazują, że wiedza o właściwościach roślin stanowiła element niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przekazywanego międzypokoleniowo (Libera 2023). Jednocześnie podkreśla się znaczenie poprawnej identyfikacji botanicznej i dokumentowania lokalnych praktyk w badaniach etnobotanicznych (Łuczaj 2010).

Uzyskane wyniki potwierdzają, że ochrona półnaturalnych łąk doliny Wieprza ma znaczenie nie tylko dla zachowania bioróżnorodności, lecz również dla utrzymania zasobów roślin leczniczych oraz ciągłości tradycji zielarskich regionu, wpisując się w aktualny nurt badań nad relacjami między różnorodnością biologiczną a dziedzictwem kulturowym.

Bibliografia

1. Libera, Z. (2023). Etnobotanika, etnomedycyna i etnografia w Polsce. Medycyna Nowożytna, 29, 205–219.
2. Łuczaj, Ł. J. (2010). Plant identification credibility in ethnobotany: a closer look at Polish ethnobotanical studies. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 6, 36.
3. Łuczaj, Ł., & Szymański, W. M. (2007). Wild vascular plants gathered for consumption in the Polish countryside: a review. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 3, 17.
4. Ługowska, M., & Skrajna, T. (2024). The contribution of herbal plant species in extensively used meadows. Agronomy Science, 79(1), 1–15.
5. Olas, B., Różański, W., Urbańska, K., Sławińska, N., & Bryś, M. (2024). Plants used in Polish folk medicine to treat urinary diseases – A review. Pharmaceuticals, 17(4), 435.

Ziołolecznictwo ludowe przez wieki stanowiło podstawowy system ochrony zdrowia w wielu kulturach, oparty na obserwacji przyrody, doświadczeniu pokoleń oraz przekazie ustnym. Dawniej rośliny lecznicze wykorzystywano w postaci naparów, odwarów, maści, okładów i nalewek, a ich dobór opierał się na empirii, symbolice oraz lokalnej dostępności surowca. Osoby zajmujące się leczeniem, zielarki/zielarze czy też znachorki/znachorzy, łączyły wiedzę botaniczną z elementami rytuału, modlitwy i praktyk magicznych, co odzwierciedlało holistyczne postrzeganie zdrowia jako równowagi ciała, ducha i środowiska. Współczesne badania nad roślinami leczniczymi opierają się na metodach biologii molekularnej, chemii analitycznej i bioinformatyki. Analizy fitochemiczne pozwalają identyfikować i charakteryzować związki bioaktywne, natomiast badania genetyczne i transkryptomiczne umożliwiają poznanie szlaków biosyntezy metabolitów wtórnych oraz ich ewolucyjnego zróżnicowania. Coraz większe znaczenie mają również badania farmakologiczne i kliniczne, które weryfikują skuteczność i bezpieczeństwo substancji pochodzenia roślinnego zgodnie z zasadami medycyny opartej na dowodach. W efekcie współczesna nauka nie tylko potwierdza część tradycyjnych zastosowań roślin leczniczych, lecz także odkrywa nowe potencjalne zastosowania terapeutyczne, tworząc pomost między wiedzą ludową, a nowoczesną filozofią przyrody i medycyny.

Mszaki to heterogeniczna grupa roślin składająca się z około 14 000 mchów, 6 000 wątrobowców i 300 glewików. Dawniej wykorzystywane były one przez wiele kultur do leczenia ran oraz łagodzenia dolegliwości zdrowotnych. Tradycyjna medycyna chińska i indyjska znalazły zastosowanie dla ponad 40 gatunków mszaków (Motti, 2023). Doniesienia o leczniczym i rytualnym zastosowaniu mchów i wątrobowców znajdujemy również w hiszpańskich kronikach opisujących rdzenne ludy Mezoameryki (Hernández-Rodríguez i Delgadillo-Moya, 2021). Najwcześniejsze świadectwa zastosowań medycznych mszaków w Europie pochodzą z XVI wieku. Zainteresowanie ich leczniczymi właściwościami znacznie zmalało w latach 80. XIX wieku, z wyjątkiem rodzaju Sphagnum, który stał się źródłem materiału opatrunkowego. W drugiej połowie XX wieku nastąpiło odrodzenie badań nad metabolitami wyspecjalizowanymi mszaków (Drobik i Stebel, 2021).

Badania nad tą grupą roślin wykazały, iż jest ona źródłem unikalnych związków biologicznie czynnych o potencjalnym zastosowaniu w medycynie czy przemyśle. Wśród nich znajdują się między innymi metabolity wtórne o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybowym, insektobójczym, mięczakobójczym, przeciwnowotworowym przeciwzapalnym czy psychoaktywnym. Ponadto związki lotne pozyskane z mszaków wykazały charakterystyczne aromaty na przykład: mleczny, cedrowy, balsamiczny, korzenny, czy charakterystyczny dla tej grupy roślin zapach mszysty (Dziwak i in., 2022).

Allotopie nie rzadko opierają swoje podstawy na świecie rzeczywistym. Mszaki w kulturze zapisały się one głównie jako symbol przemijania i nie są powszechnie kojarzone z surowcem leczniczym. Czy twórcy gier projektując systemy alchemiczne oprócz wykorzystywania roślin naczyniowych pochylają się również nad przedstawicielami parafiletycznej grupy mszaków? Czy ich przedstawione w grach właściwości pokrywają się z rzeczywistymi?

Bibliografia

1. Drobnik, J., & Stebel, A. (2021). Four centuries of medicinal mosses and liverworts in European ethnopharmacy and scientific pharmacy: A review. Plants, 10(7), 1296.
2. Dziwak, M., Wróblewska, K., Szumny, A., & Galek, R. (2022). Modern use of bryophytes as a source of secondary metabolites. Agronomy, 12(6), 1456.
3. Hernández-Rodríguez, E., & Delgadillo-Moya, C. (2021). The ethnobotany of bryophytes in Mexico. Botanical Sciences, 99(1), 13-27.
4. Motti, R., Palma, A. D., & De Falco, B. (2023). Bryophytes used in folk medicine: An ethnobotanical overview. Horticulturae, 9(2), 137.

Kotewka orzech wodny (Trapa natans L.) to roślina wodna o długiej historii użytkowania spożywczego i leczniczego w Europie oraz Azji. W różnych częściach świata budzi odmienne emocje – w wielu krajach Europy, w tym w Polsce, jest gatunkiem rzadkim i objętym ochroną, w Azji stanowi ważną roślinę uprawną o znaczeniu kulinarnym i prozdrowotnym, natomiast w Stanach Zjednoczonych uznawana jest za gatunek inwazyjny. Na podstawie źródeł historycznych i etnobotanicznych stwierdzono, że kotewka odgrywała istotną rolę żywieniową, szczególnie w okresach głodu i nieurodzaju (Łuczaj & Pieroni 2016). Owoce spożywano na surowo, gotowane, pieczone lub smażone, a z suszonych i mielonych orzechów wytwarzano mąkę wykorzystywaną do wypieku chleba i placków. Roślina była także stosowana jako pasza dla zwierząt oraz surowiec o właściwościach leczniczych. Do dziś szerokie zastosowanie rodzaju Trapa zachowało się w krajach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, gdzie owoce sprzedawane są na lokalnych targach i stanowią element tradycyjnej diety.

W Europie znaczenie kotewki stopniowo malało wraz ze zmianami społeczno- gospodarczymi, co doprowadziło do zaniku wiedzy o jej dawnym wykorzystaniu. Współcześnie, w obliczu wyzwań takich jak zmiany klimatu czy kryzysy żywnościowe, ponowne zainteresowanie tradycyjnymi roślinami użytkowymi może przyczynić się do zwiększenia różnorodności diety oraz lepszego wykorzystania lokalnych zasobów roślinnych. Kotewka orzech wodny, od starożytności była wykorzystywana na Półwyspie Indochińskim w celach leczniczych. Najczęściej stosowano owoce, silnie kojarzone z ich właściwościami prozdrowotnymi. Roślina zajmuje istotne miejsce w praktykach Ajurwedy, gdzie przypisywano jej działanie przeciwzapalne, wzmacniające oraz łagodzące zmęczenie i bóle gardła. W niektórych przekazach wspominano także o jej zastosowaniu w leczeniu trądu oraz jako afrodyzjaku.

Surowe owoce były wykorzystywane przez lokalne społeczności (m.in. w regionie Orissa) w terapii chorób przewodu pokarmowego, czerwonki i biegunki, a także przy ukąszeniach dzikich zwierząt. Właściwości chłodzące sprawiały, że stosowano je do obniżania temperatury ciała w okresie letnim. Doniesienia naukowe wskazują ponadto na działanie antybakteryjne (szczególnie wobec bakterii Gram-ujemnych), łagodzenie objawów opryszczki oraz potencjalne właściwości przeciwnowotworowe (Hummel & Kiviat 2004; Yanglem 2016, Vageshwari & Padney 2019; Nyo i in 2020).

Dofinansowano ze środków Ministra Nauki w ramach Programu „Regionalna inicjatywa doskonałości”. Umowa nr RID/SP/0010/2024/1.

Bibliografia

1. Hummel, M., & Kiviat, E. (2004). Review of world literature on water chestnut with implications for management in North America. Journal of Aquatic Plant Management, 42(1), 17–28.
2. Łuczaj, Ł., & Pieroni, A. (2016). Nutritional ethnobotany in Europe: From emergency foods to healthy folk cuisines and contemporary foraging trends. In M. C. Sánchez-Mata & J. Tardío (Eds.), Mediterranean wild edible plants: Ethnobotany and food composition tables (pp.33–56). Springer.
3. Nyo, A. M. T., Win, A., Myint, M. P., & Nam, K. (2020). Study on nutritional values, total phenolic and flavonoid contents and evaluation of antimicrobial and antioxidant activities of ethanolic extract of fruits of Trapa natans L. (Kywe-gaung-thee). Journal of Myanmar Academy of Arts and Science, 18(1B), 277–286.
4. Vageshwari, & Pandey, V. N. (2019). Phytochemical and therapeutic potential of bioenergetic plant: Trapa bispinosa Roxb. Journal of Drug Delivery & Therapeutics, 9(2), 111–114. https://doi.org/10.22270/jddt.v9i2.2470
5. Yanglem, S. D., Rangappa, K., Moiranghtem, P., & Singh, Y. K. (2016). Water chestnut (Trapa natans L.): An indigenous and commercial crop of North Eastern Hill Region. Advances in Life Sciences, 5(22), 10232–10236.

Informacje o toksyczności drzew z rodzaju Taxus , odnoszone do wszystkich organów tych roślin z wyjątkiem osnówek otaczających ich nasiona, są często cytowane we współczesnej literaturze. Doniesienia etnograficzne, związane z cisem, także wskazują na jego żałobną symbolikę w folklorze wielu krajów europejskich (Cywa, Kula 2023). W historycznym podręczniku rolnictwa P. Crescenzi (1571) zawarta została sugestia o nieprzydatności drewna cisa do wyrobu niektórych utensyliów, gdyż „naczynie ku piciu z niego nie bardzo iest zdrowe dla jego iadowitości”. W sprzeczności z tymi poglądami pozostają wyniki badań ksylologicznych średniowiecznych artefaktów z Polski, które wykazały, że drewno cisowe było w tym okresie jednym z najczęściej wykorzystywanych surowców (Cywa 2018).

Celem prezentowanych badań było ustalenie, czy drewno cisa pospolitego rzeczywiście posiada właściwości toksyczne, a jego stosowanie jako materiału do wyrobu różnego rodzaju przedmiotów może mieć szkodliwy wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt.

W ramach prezentowanych badań wykonane zostały analizy chromatograficzne współczesnych tkanek i organów T. baccata oraz subfosylnego drewna cisowego, mające na celu oznaczenie w nich względnej zawartości taksyny B/izotaksyny B. Opracowano także profil funkcjonalny średniowiecznych przedmiotów codziennego użytku z cisa, uwzględniający jak długo i w jaki sposób mogły mieć one kontakt z organizmem człowieka. Przeprowadzone badania zawartości taksyn nie wykazały obecności tych alkaloidów w drewnie twardzielowym pni ani kilkuletnich gałęzi cisowych. Analiza artefaktów archeologicznych z cisa dowiodła tymczasem, że surowiec ten wykorzystywano głównie do wytwarzania przedmiotów, które mogły mieć długotrwały kontakt z żywnością, skórą dłoni i błoną śluzową jamy ustnej. Synteza obu źródeł danych udokumentowała doskonałą, opartą o praktykę wiedzę średniowiecznych rzemieślników o nieszkodliwości wyrobów z cisa (Cywa, Kula 2023). Na ich podstawie można też przypuszczać, że historyczne doniesienia o zabójstwach, dokonywanych za pomocą wina podawanego w naczyniach z drewna cisowego (Falencka‐Jabłońska 2004) stanowiły niezbyt dokładne przekazy o śmiertelnych zatruciach ludzi po wypiciu toksycznego wywaru z igieł tego krzewu .

Badania były finansowane z grantu NCN nr 2014/13/N/ST10/04881 i środków subwencyjnych Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN.​

Bibliografia

1. Crescenzi P. 1571. Piotra Crescentyna, O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich Pożytkow Ksiąg Dwoienaście: Ludziom Stanu każdego/ którzyby się gospodarstwem bawili/ wielce potrzebne i użyteczne. Wydawnictwo Stanisława Szarfenberga, Kraków.
2. Cywa K. 2018. Trees and shrubs used in medieval Poland for making everyday objects. Vegetation History and Archaeobotany 27(1): 111-136.
3. Cywa K., Kula K. 2023. Problem of yew Taxus baccata L. wood toxicity. Xylological studies of medieval everyday objects from Poland. Journal of Archaeological Science: Reports 49: 103921.
4. Falencka‐Jabłońska M. 2004. Conservation of common yew ( Taxus baccata L.) in Poland. W: Vančura K., B. Fady, J. Koskela and Cs. Mátyás, compilers. 2004. Conifers Network, Report of the second (20–22 September 2001, Valsaín, Spain) and third (17–19 October 2002, Kostrzyca, Poland) meetings. International Plant Genetic Resources Institute. Rome, Italy, pp:31-34.

Współczesne miasta, w obliczu przemian gospodarczych, demograficznych i klimatycznych, powinny rozwijać się zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju. Rośliny, a zwłaszcza drzewa, stanowią nie tylko ważny element kompozycyjny krajobrazu kulturowego, lecz także kluczowy komponent zielonej infrastruktury wpływający na funkcjonowanie miasta oraz jego zdolność do adaptacji i mitygacji zmian klimatu (Rosłon-Szeryńska 2019). Istotną rolę w określaniu znaczenia drzew w strukturze przestrzennej miast i wsi odegrała także koncepcja usług ekosystemów, uwzględniająca ich wartość ekonomiczną (Millennium Ecosystem Assessment 2005).

Drzewa są zatem ważnym narzędziem realizacji tych założeń. Jednocześnie w praktyce pojawiają się trudności we wdrażaniu idei zrównoważonego rozwoju, wynikające m.in. z konfliktów na linii człowiek–drzewo oraz z dominacji antropocentrycznego podejścia do przyrody (Rosłon-Szeryńska 2019). W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera kwestia kształtowania świadomości społecznej dotyczącej roli drzew i relacji człowieka z naturą.

Inspiracją do refleksji nad współczesnym podejściem do przyrody może być spojrzenie w przeszłość. W przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian drzewa postrzegano jako łącznik między światem materialnym i duchowym – sferą sacrum i profanum. Podstawą tych wierzeń była harmonia z naturą i życie zgodne z jej rytmem. Przyroda była źródłem mądrości, a zarazem przestrzenią kontaktu ze światem bogów. Elementy tych wierzeń przeniknęły później do obrzędowości chrześcijańskiej i w zmienionej formie przetrwały w kulturze ludowej do początku XX wieku.

Analiza dawnych wierzeń, mitów i praktyk związanych z drzewami pokazuje, że wiele z nich zawiera elementy zbieżne ze współczesnymi koncepcjami ochrony przyrody i zrównoważonego gospodarowania zasobami. W prezentacji omówiono znaczenie kultury, doświadczenia i sfery duchowej w kształtowaniu relacji człowieka z drzewami oraz ich rolę w realizacji współczesnych celów związanych z rozwojem zielonej infrastruktury na terenach zurbanizowanych. Przedstawiono przykłady regionalnych wierzeń i mitów dotyczących mocy drzew, które kształtowały postawy szacunku wobec przyrody. Zaprezentowano również różnorodne sposoby wykorzystywania drzew – gospodarcze, techniczne, fitosanitarne i społeczne – a także tradycyjne formy ich ochrony, obejmujące m.in. drzewa sędziwe, śródpolne czy cmentarne. Zwrócono także uwagę na kwestie bezpieczeństwa i zarządzania ryzykiem związanym z obecnością drzew w przestrzeni (Kolberg 1885; Fisher 1937; Moszyński 1934, 1967; Kotula 1989).

Współczesne koncepcje zrównoważonego rozwoju oraz idei miasta inteligentnego opierają się przede wszystkim na osiągnięciach techniki i technologii, często w ramach paradygmatu antropocentrycznego. Tymczasem doświadczenie dawnych kultur pokazuje, że harmonia z naturą może wynikać również z głębokiej świadomości miejsca człowieka w świecie przyrody. Rodzi się więc pytanie, czy dominujący dziś paradygmat antropocentryczny nie stanowi bariery w budowaniu trwałej równowagi między człowiekiem a naturą.

Bibliografia

1. Rosłon-Szeryńska E. 2019. Drzewa w przestrzeni zurbanizowanej. Korzyści a zagrożenia. Wyd. SGGW, Warszawa
2. Rosłon-Szeryńska E., 1998. Roślinność w przestrzeni zabawowej dziecka, praca mgr. SGGW, Warszawa
3. Kolberg O., 1885. Dzieła wszystkie (62 Tomy) PTL, Wrocław
4. Fisher A., 1937. Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego. Lud, T35
5. Moszyński K., 1934. Atlas kultury ludowej w Polsce, T 21. PAU Kraków
6. Moszyński K. 1967. Kultura Ludowa Słowian, T2. Kultura duchowa. KiW, Warszawa
7. Kotula F., 1989. Przeciw urokom, LSW, Warszawa

Rośliny z rodzaju Scutellaria należące do rodziny jasnotowatych ( Lamiaceae ) stanowią istotną grupę surowców wykorzystywanych w fitoterapii w Europie, Azji oraz Ameryce. Ich aktywność biologiczna wiązana jest przede wszystkim z obecnością związków polifenolowych, szczególnie flawonoidów takich jak bajkalina, bajkaleina, wogonina oraz wogozyd [1].

Jednym z najlepiej poznanych gatunków jest Scutellaria baicalensis , stosowana w tradycyjnej medycynie chińskiej jako huángqín, ceniona za działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i immunomodulujące. W literaturze podkreśla się również znaczenie Scutellaria barbata , badanej pod kątem potencjału przeciwnowotworowego, Scutellaria lateriflora , wykazującej właściwości przeciwlękowe i uspokajające, oraz Scutellaria galericulata , tradycyjnie stosowanej w zaburzeniach przewodu pokarmowego [4-5].

Celem pracy była charakterystyka profilu fitochemicznego części nadziemnych wybranych gatunków ( S. baicalensis , S. barbata , S. lateriflora , S. galericulata ) oraz ocena ich potencjału antyoksydacyjnego. Analizę składu chemicznego przeprowadzono z wykorzystaniem chromatografii cieczowej sprzężonej ze spektrometrią mas (LC-MS), co umożliwiło identyfikację oraz porównanie jakościowe i ilościowe wybranych metabolitów wtórnych. Właściwości antyoksydacyjne ekstraktów określono w modelu post mortem , oceniając ich zdolność do ograniczania procesów oksydacyjnych w materiale biologicznym. Uzyskane wyniki wykazały istotne różnice w profilu flawonoidowym pomiędzy analizowanymi gatunkami, co korelowało ze zróżnicowaną aktywnością antyoksydacyjną. Zaobserwowane rozbieżności mogą mieć znaczenie dla odmiennego działania biologicznego oraz potencjalnej skuteczności terapeutycznej badanych surowców.

Bibliografia

1. Shang, X., et al. The genus Scutellaria an ethnopharmacological and phytochemical review. Journal of Ethnopharmacology. 2010 128(2), 279-313.
2. Wang, Z. L., et al. (2018). A comprehensive review on phytochemistry, pharmacology, and flavonoid biosynthesis of Scutellaria baicalensis. Pharmaceutical biology. 2018 56 (1), 465-484.
3. Chen, Q., et al. Scutellaria barbata: A review on chemical constituents, pharmacological activities and clinical applications. Current Pharmaceutical Design, 2020 26(1), 160-175.
4. Awad, R., et al. Phytochemical and biological analysis of skullcap (Scutellaria lateriflora L.): a medicinal plant with anxiolytic properties. Phytomedicine, 2003 10 (8), 640-649.​
5. Cole, M. D., et al. Neo-clerodane insect antifeedants from Scutellaria galericulata. Phytochemistry, 1990 29(6), 1793-1796.

Boczniaki wyróżniają się łatwością uprawy oraz wyjątkowymi walorami smakowymi i odżywczymi. Stanowią także istotny element zrównoważonego rolnictwa dzięki zdolności do wzrostu na różnorodnych podłożach. Do badań użyto podłoża w kostkach z zainokulowaną i rozrośniętą grzybnią boczniaka ostrygowatego (Pleurotus ostreatus i Pleutorus ostreatus ‘Black Pearl’) oraz boczniaka mikołajkowego (Pleurotus eryngii), firmy Myco-Tar. Materiał badawczy stanowiły owocniki, z podziałem na kapelusze i trzony, które oceniono pod względem jakości sensorycznej – przeprowadzono ocenę profilową QDA oraz konsumencką. Grzyby oceniono także pod względem aktywności antyoksydacyjnej metodą DPPH i ABTS.

Pod względem jakości sensorycznej, najlepsze oceny otrzymały kapelusze i trzony P. ostreatus – dzięki intensywnemu smakowi i optymalnej dla konsumentów teksturze. Kapelusze tego gatunku cechowały się także najwyższą aktywnością antyoksydacyjną (DPPH – 90,0%, ABTS – 62,5%). Najniższą zdolność dezaktywacji wolnych rodników wykazały kapelusze boczniaka mikołajkowego (DPPH – 79,9%, ABTS – 60,5%).

Literatura

1. Audustin J., Jaworska G., Dandar A., Cejpek K., 2007. Boczniak ostrygowaty (Pleurotus ostreatus) jako źródło β-D-glukanów. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 6 (55), 170 – 176.
2. Barbosa J. R., Freitas M. M. S., Oliveira L. C., Martins L. H. S., Almada-Vilhena A. O., Oliveira R. M., Pieczarka, J. C., Davi do Socorro B, Carvalho Junior R. N., 2020. Obtaining extracts rich in antioxidant polysaccharides from the edible mushroom Pleurotus ostreatus using binary system with hot water and supercritical CO2 . Food Chemistry 330, 127173.
3. Jaworska G., Bernaś E., 2009. Qualitative changes in Pleurotus ostreatus (Jacq.: Fr.) Kumm. mushrooms resulting from different methods of preliminary processing and periods of frozen storage. Journal of the Science of Food and Agriculture, 89 (6), 1066-1075.
4. Re R., Pellegrini N., Proteggente A., Pannala A., Yang M., Rice-Evans C. 1999. Antioxidant activity applying an improved ABTS radical cation decolorization assay. Free Radical Biology and Medicine 26, 1231-1237.
5. Yen G.C., Chen H.Y. 1995. Antioxidant activity of various tea extracts in relation to their antimutagenicity. Journal of Agricultural and Food Chemistry 43, 27-32.